Trasy turystyczne

Zwiedzaj miasto w zależności od swoich zainteresowań. Przedstawiamy trasy turystyczne ujęte w tematy, z których na pewno przynajmniej jeden trafi w twój gust.  

Szlak filmowy – zobacz, gdzie się mieści znana na całym świecie szkoła filmowa, w jakich miejscach kręcono filmy i gdzie je oglądano.
Szlak murali - podziwiaj wielkoformatowe malowidła na ścianach łódzkich domów i kamienic.
Szlak bajkowy – przedstaw swoim pociechom bohaterów bajek twojego dzieciństwa.
Szlak przemysłowy – zobacz jak dawne obiekty przemysłowe zyskały nowe funkcje i przez lata zmieniły swoje oblicze.
Szlak wille i pałace – obejrzyj piękne rezydencje przemysłowców, którzy tworzyli potęgę naszego miasta.
Szlak Księżego Młyna – zobacz jak wyglądało kiedyś „miasto w mieście” – największy kompleks fabryczno-rezydencjonalny w Łodzi.
Szlak ulicy Piotrkowskiej – podziwiaj zabudowę najbardziej znanej ulicy Łodzipełnej zabytkowych kamienic i intrygujących podwórek.

Trasy tematyczne

Szlak filmowy

Łódź nie bez kozery nosi przydomek Hollyłódź. Działa tu znana na świecie szkoła filmowa, w której swoje pierwsze etiudy tworzyli jej utalentowani studenci m.in. Roman Polański, Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi, Krzysztof Kieślowski a także jedyne w Polsce Muzeum Kinematografii. Przez lata działała tu również Wytwórnia Filmów Fabularnych, w której halach nakręcono m.in. pierwszy powojenny polski film fabularny Zakazane piosenki. Łódź to również doskonały plener filmowy; w jej scenerii powstawały filmy historyczne, obyczajowe, komedie romantyczne, dramaty a także oskarowa Ida. NA szlaku warto zobaczyć:

1) Muzeum Kinematografii, pl. Zwycięstwa 1

Jedyne w Polsce muzeum dokumentujące historię kinematografii; posiada imponujące zbiory aparatów fotograficznych, kamer, projektorów a także scenografii, plakatów filmowych i pamiątek po twórcach polskiego kina. Najcenniejszym spośród 50 tysięcy eksponatów jest fotoplastykon (ok. 1900 r.) pochodzący z pracowni wynalazcy tego urządzenia, Augusta Fuhrmana. Siedzibą muzeum jest XIX-wieczny pałac Karola Scheiblera, który, ze względu na zabytkowe wnętrza, należy do najczęściej filmowanych miejsc w Łodzi (zagrał m.in. w Ziemi obiecanej i Stawce większej niż życie). Na dziedzińcu muzeum można obejrzeć rekwizyty z filmu Kingsajz takie jak ogromny but, telefon i niewiarygodnych rozmiarów czajnik. W dawnej przypałacowej wozowni działa kino Kinematograf prezentujące ambitny repertuar.

www.kinomuzeum.pl

 2) Łąkowa 29

Pod tym adresem jesienią 1945 r. powstała pierwsza w powojennej Polsce Wytwórnia Filmów Fabularnych. Jej siedzibą stała się przystosowana do potrzeb produkcji filmowej hala sportowa a pierwszym dyrektorem został reżyser filmowy i scenarzysta Aleksander Ford. W grudniu 1945 r. rozpoczęto tu zdjęcia do filmu Zakazane piosenki Leonarda Buczkowskiego (1946) – pierwszego polskiego powojennego filmu pełnometrażowego. Przez lata w atelier i laboratoriach Wytwórni powstało kilkaset filmów fabularnych. W latach 90-tych XX w. WFF przeszła głęboki kryzys i została rozwiązana. W jej miejsce utworzono Łódzkie Centrum Filmowe, które, udostępniając bogate zasoby Wytwórni (150 tysięcy kostiumów, 50 tysięcy rekwizytów oraz blisko 2 tysiące broni palnej), stanowi największą wypożyczalnię kostiumów filmowych w Polsce. Obecnie w miejscu dawnej WFF swoją siedzibę mają firmy i instytucje, które kontynuują tradycje filmowe tego miejsca m.in. Toya – jeden z największych operatorów sieci kablowej w Polsce, Toya Studios - studio postprodukcji dźwiękowej, Opus Film – producent filmów i reklam, oddział Filmoteki Narodowej, klub muzyczny Wytwórnia, kino 3D Wytwórnia oraz hotel DoubleTree by Hilton, w którego elewację wkomponowany jest kadr z filmu Zakazane piosenki.

www.lakowa29.pl

 3) Aleja Gwiazd, Piotrkowska (między ul. 6 Sierpnia a Pasażem Rubinsteina)

Aleja Gwiazd wzorowana na hollywoodzkiej Walk of Fame upamiętnia filmowe tradycje miasta. Jej pomysłodawcą był aktor Jan Machulski. Pierwsza gwiazda dedykowana Andrzejowi Sewerynowi – odtwórcy roli Maksa Bauma w Ziemi obiecanej Andrzeja Wajdy pojawiła się na Piotrkowskiej w maju 1998 r. Aleja składa się obecnie z ponad 60 wykonanych z mosiądzu i wmontowanych w granitowe tablice gwiazd. Kapituła Alei Gwiazd działająca przy Muzeum Kinematografii i PWSFTviT systematycznie przyznaje kolejne. Po stronie parzystej, w okolicach Grand Hotelu, znajdują się gwiazdy reżyserów, operatorów, natomiast po stronie nieparzystej, przed dawnym kinem Polonia, aktorów.

 4) Szkoła Filmowa, Targowa 61/63

Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera to jedna z najbardziej prestiżowych polskich uczelni, mogąca się poszczycić plejadą sławnych absolwentów – aktorów, reżyserów, operatorów nagradzanych na świecie (Oskary, Złote Lwy, Grand Prix w Cannes). Wyższa Szkoła Filmowa powstała w 1948 r. a wpływ na decyzję o jej uruchomieniu w Łodzi miał fakt, że miasto nie doznało znaczących zniszczeń wojennych, było położone w bliskości stolicy i funkcjonowało tu już wówczas pierwsze w Polsce centrum produkcji filmowej (Wytwórnia). W 1958 r. doszło do fuzji Szkoły Filmowej z Państwową Wyższą Szkołą Aktorską w Łodzi. Obecnie Filmówka posiada cztery wydziały: reżyserii filmowej, operatorski, aktorski oraz produkcji filmowej i telewizyjnej, na których kształcą się studenci z całego świata. Najsłynniejszym miejscem w Filmówce są schody w budynku Rektoratu prowadzące do szkolnego kina, na których w czasach studenckich przesiadywali m.in. Roman Polański, Krzysztof Kieślowski, Andrzej Wajda dyskutując o pomysłach na filmy. Na piętrze, w dawnej sali balowej, działa dziś sala projekcyjna, gdzie wyświetlane są studenckie etiudy.

www.filmschool.lodz.pl

 5) Honoratka, Moniuszki 2 / Grand Hotel, Piotrkowska 72

To jeden z ważniejszych adresów na mapie filmowej Łodzi. Kawiarnia Honoratka należała do kultowych miejsc, w których bywali studenci Filmówki i ludzie kina. Działała w latach 1945-1974. O jej istnieniu przypomina umieszczona na elewacji tablica pamiątkowa. Lokal zamykano o 22 a wówczas łódzka bohema przenosiła się do Spatifu lub do pobliskiego Grand Hotelu. W tym najstarszym działającym hotelu w mieście wielokrotnie zatrzymywały się gwiazdy polskiego kina. Część hotelowych apartamentów jest dedykowana słynnym gościom i nazwana ich imieniem m.in. Artura Rubinsteina, Jerzego Stuhra, Krystyny Jandy, Marka Kondrata, Janusza Gajosa, Jana Machulskiego i Beaty Tyszkiewicz.

 6) Spatif, Kościuszki 33/35

W hotelowej kawiarni zostawiłem śliczną kelnereczkę, w Honoratce mówiłem "do widzenia" jednej dziewczynie, a w Spatifie - drugiej.            Daniel Olbrychski

Elegancka restauracja Spatif, w latach 60-tych była miejscem częstych spotkań ludzi filmu i teatru, działa do dziś. Mieści się w zabytkowym pałacu łódzkiego przemysłowca Wilhelma Lürkensa z początku XX wieku. Wielokrotnie powraca we wspomnieniach znanych filmowców. To tu odbył się m.in. składkowy bankiet po zakończeniu zdjęć do Ziemi obiecanej.

 6) Grób Leona Niemczyka

Cmentarz Stary, Ogrodowa 39/43

Na Cmentarzu Starym przy ul. Ogrodowej obok założycieli przemysłowej Łodzi spoczywa aktor Leon Niemczyk (1923-2006), jeden z najwybitniejszych polskich aktorów. Urodził się w Warszawie w 1923 r., natomiast od 1953 r. do śmierci mieszkał w Łodzi. Zagrał ponad 400 ról filmowych, m.in. w Krzyżakach, Nożu w wodzie, Rękopisie znalezionym w Saragossie, Akademii pana Kleksa, CK Dezerterach. Jego grób znajduje się w części katolickiej, kwatera 1. Inne miejsca upamiętniające go w Łodzi to gwiazda w Alei Gwiazd oraz skwer przy Muzeum Kinematografii noszący jego imię.

 7) Stare Kino Cinema Residence, Piotrkowska 120

W tej kamienicy w 1899 r. bracia Antonii i Władysław Krzemińscy uruchomili pierwszy stały kinematograf na ziemiach polskich. Kinematograf działał w okresie jesienno – zimowym, natomiast przez cieplejszą część roku bracia odwiedzali z pokazami kinematograficznymi okoliczne miasta i miasteczka. Obecnie pod tym adresem znajduje się kameralny hotel, który przybliża historię kinematografii. Posiada 42 filmowe apartamenty, których wystrój nawiązuje do najlepszych polskich a także hollywoodzkich produkcji. Jest m.in. apartament Stawki większej niż życie, Czterech pancernych, Ziemi obiecanej, ale również Ojca chrzestnego czy Przeminęło z wiatrem. W hotelu działa też klimatyczne kino, które przenosi w czasie wyświetlając obrazy na starych projektorach.

www.cinemahotel.pl

 8) Pomnik Camerimage, Pasaż Leona Schillera

W latach 2000-2009 w łódzkim Teatrze Wielkim odbywał się Międzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych Camerimage, jeden z największych na świecie festiwali filmowych poświęcony sztuce operatorów filmowych. Następnie festiwal przeniesiono do Bydgoszczy. Pamiątką po jego obecności w Łodzi jest wmurowana w chodnik tablica, poświęcona operatorom filmowym – laureatom Złotej Żaby (głównej nagrody Festiwalu Camerimage). Pomnik upamiętnia laureatów Złotej Żaby z pierwszego 10-lecia Festiwalu (1993-2002).

 9) Se-ma-for Muzeum Animacji, ul. Piłsudskiego 135

Muzeum powstało na kanwie utworzonego w 2008 r. Muzeum Bajki, by promować animację i dorobek studia Se-ma-for – pierwszej i jedynej w Polsce wytwórni filmów lalkowych. Poprzez multimedialne i interaktywne wystawy, muzeum przybliża techniki animacji, odkrywa tajemnice oskarowych produkcji - Tanga oraz Piotrusia i wilka a także stwarza możliwość tworzenia własnych produkcji. Muzeum realizuje szeroką ofertę warsztatów dla różnych grup wiekowych, które rozwijają zdolności artystyczne.

www.muzeum.se-ma-for.com

 10) Wytwórnia Filmów Oświatowych, Kilińskiego 210

Wytwórnia specjalizująca się w filmie przyrodniczym działa nieprzerwanie od 1949 r. Pracował tu m.in. Włodzimierz Puchalski – dziś patron organizowanego przez wytwórnię od 1980 r. Konkursu Filmów Przyrodniczych. Z Oświatówką współpracowali znani twórcy filmowi m.in.  Wojciech Jerzy Has, Krzysztof Zanussi, Juliusz Machulski, Marek Koterski. Muzykę do powstających tu filmów komponowali m.in. Krzysztof Komeda, Krzysztof Penderecki, Jan A.P. Kaczmarek. Wytwórnia organizuje szereg warsztatów z ekologicznej edukacji filmowej.

www.wfo.com.pl

 11) Pałac Izraela Poznańskiego, Ogrodowa 15

Łódzki Luwr jest jednym z najczęściej wykorzystywanych plenerów filmowych przede wszystkim ze względu na bogate wnętrza. Jadalnia, klatka schodowa i korytarz na piętrze pałacu zagrały pałac Bucholca w Ziemi obiecanej, nominowanej do Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego. Pałac zagrał także m.in. w Stawce większej niż życie oraz Hiszpance. Obecnie jest siedzibą Muzeum Miasta Łodzi, które w jednej z sal prezentuje m.in. kadry z filmu Wajdy a w innej statuetkę Oscara i nagrodę Emmy, którą łodzianin Artur Rubinstein otrzymał za rolę w biograficznym filmie Kocham życie.

 12) Ulica Moniuszki

To  dawna prywatna ulica, wytyczona w 1886 r. przez fabrykanta Ludwika Meyera, nazwana od jego nazwiska Pasażem Meyera. Ze względu na kameralny charakter i XIX-wieczną zabudowę ulica cieszyła się dużym zainteresowaniem filmowców. Szczególnie, że właśnie przy niej znajdowała się ich ulubiona kawiarnia Honoratka. Ulica zagrała m.in. w Ziemi obiecanej. To właśnie tędy idzie kondukt pogrzebowy Bucholca.

 13) Narodowy Bank Polski, al. Kościuszki 14

Budynek rosyjskiego Banku Państwa został oddany do użytku w 1908 r. Znajdywała się w nim, wówczas największa w Europie, bankowa sala operacyjna o powierzchni blisko 1150 m2. Jest ona plenerem filmowym ostatnich scen filmu Vabank II czyli riposta, gdy Kwinto i Duńczyk jadą do Szwajcarii, gdzie w banku granym przez łódzki NBP podejmują pieniądze Kramera. Do dziś w sali operacyjnej zachowana została na pamiątkę zabytkowa kasa, przy której realizowano tę scenę.

 14) Księży Młyn

Księży Młyn to nazwa osiedla robotniczego, rezydencji, a także monumentalnego kompleksu fabrycznego z końca XIX w. Charakterystyczne ceglane budynki wykorzystywane były w wielu filmach, m.in. Gorączce czy W ciemności. Najsłynniejsza filmowa „rola” tego miejsca związana jest z Ziemią obiecaną – tu ma miejsce strajk robotników w ostatnich scenach filmu.

 15) Manufaktura

Kompleks dawnej fabryki Izraela Poznańskiego to miejsce od dawna związane z filmem. Fasada przędzalni od strony ul. Ogrodowej, zabytkowa brama, czy wnętrza hal fabrycznych uwiecznione zostały m.in. w Ziemi obiecanej. Najciekawiej dawna fabryka wykorzystana została jednak w mniej znanym filmie Pójdziesz ponad sadem. Natomiast działające obecnie na tym terenie centrum handlowo-rozrywkowo-kulturalne Manufaktura można obejrzeć m.in. w serialu Komisarz Alex.

 16) ulica Roosevelta

Ulica Roosevelta to jedna z najbardziej filmowych ulic w Łodzi. Pojawili się tutaj m.in. Stanisław Mikulski w Powrocie na ziemię, Wojciech Pszoniak jako Moryc Welt w Ziemi obiecanej, czy Bogusław Linda jako Franz Mauer w Psach. Odrębną historię stanowią filmowe epizody znajdującego się przy Roosevelta 15 dawnego banku. Gmach pochodzący z  początku XX w. to bardzo ciekawy obiekt, stanowiący niemal gotową scenografię. Wykorzystał to m.in. Jan Komasa w jednej z ważniejszych scen filmu Miasto 44.

 17) Akademia Muzyczna, Gdańska 32

Pałac Karola Poznańskiego – syna Izraela pojawia się w jednej z najbardziej rozpoznawalnych scen Ziemi obiecanej. W scenie tej Karol Borowiecki wynosi swojego kompletnie pijanego przyjaciela Moryca Welta na podjazd przed rezydencją, a następnie różnymi metodami próbuje go otrzeźwić. Gdy Moryc dowiaduje się od Karola o interesie do zrobienia, bardzo szybko doprowadza się do porządku.

 18) Pomnik Misia Uszatka, Piotrkowska 87

Przy Centrum Informacji Turystycznej znajduje się Pomnik Misia Uszatka, bohatera dziecięcych dobranocek realizowanych w Studiu Semafor od 1975 do 1987 r. Pomnik Misia odlany z brązu ma niecały metr wysokości. Pojawił się na Piotrkowskiej w 2009 r. jako pierwszy pomnik Szlaku Bajkowego.

 19) Kino Tatry, Sienkiewicza 40

Obok szczecińskiego Pioniera łódzkie kino Tatry jest najdłużej działającym kinem w Polsce. Uruchomione w 1907 r., nadal działa w tej samej lokalizacji. Jego pierwszą nazwą było Belle-Vue, później działało jako Moulin Rouge, Rakieta i wreszcie po II wojnie światowej przyjęło obecną nazwę. Kino działa obecnie w sezonie wiosenno-letnim, czeka na kompleksowy remont, zachowało jednak wyjątkowy urok i klimat starego kinematografu.

 20) Kino Odeon / Gdynia, Tuwima 2

O ile kino Tatry jest najdłużej działającym kinem w Polsce, o tyle kino Odeon (późniejsza Gdynia) to rekordzista w innej kategorii. Budynek był pierwszym w Polsce wybudowanym od razu z przeznaczeniem na kino. Miało to miejsce w 1908 r. Gmach wzniesiono w modnym wówczas stylu secesyjnym, a elewację zdobi do dziś (mimo tego, że kino zamknięto w 1991 r.) figura sowy. Symbol mądrości miał przekonywać widzów, że kino niesie nie tylko rozrywkę, ale również walor edukacyjny.

 

 

Szlak murali

Łódź od dawna związana jest ze sztuką. To tu w 1930 r. założone zostało Muzeum Sztuki, które jest jednym z najstarszych do dziś istniejącym muzeów, kolekcjonującym sztukę awangardową. W XXI wieku sztuka wychodzi na ulice. Najpierw przestrzeń miejska nabierała nowego wyrazu dzięki Międzynarodowemu Festiwalowi Graffiti a od 2011 - Festiwalowi Galerii Urban Forms, w ramach którego street'artowi artyści z różnych stron świata przyjeżdżają do Łodzi, by bezpośrednio na elewacjach kamienic tworzyć wielkoformatowe obrazy.

Spacer

Murali w Łodzi jest obecnie ponad 70, większość umieszczono na murach w centrum miasta. Dzięki temu spacerując po okolicach ulicy Piotrkowskiej nawet specjalnie nie szukając wielkoformatowych malowideł i tak można wiele z nich zobaczyć.

 1.      Piotrkowska 3 – typowe ciasne łódzkie podwórze zmieniło się nie do poznania za sprawą instalacji wykonanej przez Joannę Rajkowską, artystkę znaną m.in. z ustawienia sztucznej palmy daktylowej na rondzie de Gaulle'a w Warszawie. W Łodzi zajęła się jednym z podwórzy – ściany wszystkich stojących tam budynków obłożone zostały potłuczonymi kawałkami luster. Powstał w ten sposób Pasaż Róży – wpadające tu światło tworzy fantastyczne gry świateł, inne o każdej porze dnia. Przy okazji artystka oddała sposób widzenia świata przez osoby z nowotworem oczu, chorobą z którą zmagała się jej córka.

 2.      Zachodnia 52 – znajduje się tu jeden z kilku łódzkich murali stworzonych przez Gregora (Grzegorz Gonsior), tu akurat we współpracy z Tyberem (Maciej Tybuś). W malowidle można się dopatrzeć odwołań do historii Łodzi – związanej z przemysłem włókienniczym i kinematografią.

 3.      Próchnika 11 – na rogu ulic Zachodniej i Próchnika znajduje się obraz autorstwa Remeda, twórcy z Francji. Jego obrazy to charakterystyczne połączenie ostrych barw i motywów geometrycznych. Taki właśnie jest jego łódzki mural.

 4.      Sienkiewicza 18 – ulica Traugutta jest obecnie osią łączącą Piotrkowską z Nowym Centrum Łodzi i dworcem Łódź Fabryczna. Na bocznej ścianie narożnej kamienicy leżącej na tej trasie znajduje się wyjątkowo barwny mural przedstawiający jednego z najsłynniejszych ludzi pochodzących z Łodzi – Artura Rubinsteina. Mural wykonany został na podstawie oryginalnego zdjęcia artysty z lat 50. XX w. i dobrze obrazuje jego poczucie humoru. Oglądając go warto również spojrzeć na ścianę kamienicy przy Sienkiewicza 21 – zachowało się tu wielkoformatowe malowidło z okresu PRL, tzw. motyl Pewex-u. Dawniej powszechne w krajobrazie miasta, te swoiste prototypy dzisiejszych murali zachowały się bardzo nielicznie.

 5.      Piotrkowska 71 – na bocznej ścianie kamienicy, od strony pasażu Rubinsteina znajduje się wyjątkowo łódzkie malowidło. Nosi nazwę Łódź w pigułce i przedstawia łódzką kamienicę z ponad 30 osobami stojącymi w poszczególnych oknach. To najbardziej zasłużone i znane postacie związane z miastem. Znaleźć tu można łódzkich fabrykantów, artystów, sportowców, a także króla Władysława Jagiełłę, który nadał Łodzi prawa miejskie.

 6.      Tuwima 16 – znajduje się tu jeden z dwóch łódzkich murali twórcy o pseudonimie M-City (Mariusz Waras). Wyjątkowość jego dzieł polega na tym, że tworzy je z szablonów odmalowywanych potem na murach. Mural przy Tuwima przypomina czarno-białą mapę Łodzi w formie zegara słonecznego.

 7.      Roosevelta 5 – mural w tym miejscu jest efektem wspólnej pracy hiszpańskiego twórcy Aryza i brazylijskich bliźniaków Os Gémeos. Ci ostatni to jak dotąd największe gwiazdy street art'u które odwiedziły Łódź. Dzięki współpracy powstało malowidło łączące dwa odmienne style. Spacerując ulicą Roosevelta można obejrzeć jeszcze jeden mural pod numerem 17. W kamienicy mieści się Dom Literatury, a mural (stworzony przez Gregora) przedstawia najsłynniejszego łódzkiego poetę – Juliana Tuwima.

 8.      Piotrkowska 152 – malowidło odsłonięte w 2001 r. było wówczas największym przykładem sztuki grafitti na świecie. Stworzone zostało jako dodatek do akcji Kolorowa Tolerancja. Zajmuje powierzchnię 900 m2 i jest dziełem łódzkiej grupy artystycznej Design Futura. Jest to jeden z najbardziej łódzkich murali nie tylko ze względu na nazwę (Łódź), ale również tematykę – przedstawia łódź na fali płynącą przez łódzki plac Wolności. Widoczne są tam zabytkowe budynki i pomnik Tadeusza Kościuszki z placu, a nawet stary łódzki tramwaj.

 9.      Piłsudskiego 15/23 (ściana od strony ul. Orlej) – jeden z największych murali w mieście, zdobiący ścianę centrum handlowego Galeria Łódzka. Jego twórca – Proembrion (Krzysztof Syruć) zastosował tu mieszankę różnych stylów, łącząc geometryczne formy i sztukę abstrakcyjną.

 10.  Kilińskiego 127 – kolejny wyjątkowy mural, który można określić ekomuralem. Stworzony został przez Portugalczyka Bordalo II, specjalizującego się w pokazywaniu zanieczyszczenia środowiska. Artysta wizytę w Łodzi rozpoczął od odwiedzenia skupów złomu, skąd pozyskał materiały do pracy – m.in. stare zderzaki, elementy pralek i lodówek. To z nich stworzył instalację – płaskorzeźbę przedstawiającą jerzyka. To ptak zadomowiony w miastach, którego populacja obecnie maleje. Jerzyki swoje gniazda zakładają w szczelinach murów, które są zasłaniane i zamurowywane.

 

Przejazd

2-3-godzinny przejazd po mieście to czas wystarczający żeby obejrzeć co najmniej kilkanaście murali. Można dzięki temu dostrzec jak rozmaite dzieła sztuki mieszczą się pod hasłem 'murale', zarówno jeżeli chodzi o zastosowaną technikę jak i tematykę.

 1.      Piotrkowska 3 – typowe ciasne łódzkie podwórze zmieniło się nie do poznania za sprawą instalacji wykonanej przez Joannę Rajkowską, artystkę znaną m.in. z ustawienia sztucznej palmy daktylowej na rondzie de Gaulle'a w Warszawie. W Łodzi zajęła się jednym z podwórzy – ściany wszystkich stojących tam budynków obłożone zostały potłuczonymi kawałkami luster. Powstał w ten sposób Pasaż Róży – wpadające tu światło tworzy fantastyczne gry świateł, inne o każdej porze dnia. Przy okazji artystka oddała sposób widzenia świata przez osoby z nowotworem oczu, chorobą z którą zmagała się jej córka.

 2.      Zachodnia 52 – znajduje się tu jeden z kilku łódzkich murali stworzonych przez Gregora (Grzegorz Gonsior), tu akurat we współpracy z Tyberem (Maciej Tybuś). W malowidle dopatrzeć można się odwołań do historii Łodzi – związanej z przemysłem włókienniczym i kinematografią.

 3.      Próchnika 11 – na rogu ulic Zachodniej i Próchnika znajduje się obraz autorstwa Remeda, twórcy z Francji. Jego obrazy to charakterystyczne połączenie ostrych barw i motywów geometrycznych. Taki właśnie jest jego łódzki mural.

 4.      Wólczańska 13 – stworzona przez Łukasza Bergera instalacja Cisza to bardzo specyficzny mural. Nie użyto do niego farby, a metalowych prętów różnej długości wbitych w ścianę. W zależności od pory dnia i wysokości słońca na niebie całość wygląda inaczej. Tego typu technika została tu wykorzystana po raz pierwszy na świecie.

 5.      Łąkowa 10 – w twórczości pochodzącego z Chin DALeasta można doszukiwać się odwołań do dalekowschodniej kaligrafii. Przedstawiane przez niego zwierzęta w ruchu (tu jeleń i ptaki) malowane są lekką kreską, całość stwarza wrażenie niesłychanej lekkości i delikatności.

 6.      Kopernika 28 – znajdujący się tu mural (widoczny na ścianie od strony ul. Żeromskiego) to jak dotąd unikat w Polsce. Dzieło stworzone przez Vhilsa z Portugalii zostało wykute w murze. Przy użyciu młotów, dłut i wiertarek stworzony został niemal trójwymiarowy portret kobiety którą artysta minął  na ulicy w centrum Łodzi. 

 7.      Wólczańska 109 – znajdujący się tu mural autorstwa polskiego artysty działającego pod pseudonimem Lump, w ciekawy sposób odnosi się do znajdującej się po sąsiedzku siedziby straży pożarnej (motyw ognia). Dodatkowo wykorzystany został i twórczo rozwinięty projekt starego muralu z okresu PRL dotyczący oczywiście pożarów.

 8.      Politechniki 16 – Madame Chicken to malowidło stworzone przez Sainera i Bezta, działających wspólnie jako grupa Etam. W wizerunku kobiety z kurą na ręce można zauważyć odniesienie do Damy z gronostajem Leonarda da Vinci. Być może jednak inspiracją był wiersz Juliana Tuwima W aeroplanie. Na drugiej ścianie tej samej kamienicy można zobaczyć jeszcze jeden mural – kolejne dzieło hiszpańskiego twórcy Aryza.

 9.      Piłsudskiego 15/23 (ściana od strony ul. Orlej) – jeden z największych murali w mieście, zdobiący ścianę centrum handlowego Galeria Łódzka. Jego twórca – Proembrion (Krzysztof Syruć) zastosował tu mieszankę różnych stylów, łącząc geometryczne formy i sztukę abstrakcyjną.

 10.  Kilińskiego 127 – kolejny wyjątkowy mural, który można określić ekomuralem. Stworzony został przez Portugalczyka Bordalo II, specjalizującego się w pokazywaniu zanieczyszczenia środowiska. Artysta wizytę w Łodzi rozpoczął od odwiedzenia skupów złomu, skąd pozyskał materiały do pracy – m.in. stare zderzaki, elementy pralek i lodówek. To z nich stworzył instalację – płaskorzeźbę przedstawiającą jerzyka. To ptak zadomowiony w miastach, którego populacja obecnie maleje. Jerzyki swoje gniazda zakładają w szczelinach murów, które są zasłaniane i zamurowywane.

 11.  Uniwersytecka 12 – na wąskiej elewacji znajduje się malowidło Sainera (Przemysława Blejzyk), współtwórcy grupy Etam. Przedstawia kobietę z budką dla ptaków na głowie – stąd tytuł Primavera lub Matka natura. Mural najlepiej oglądać z pewnej odległości, widać wówczas jeszcze jeden obraz na stojącej naprzeciwko kamienicy przy Uniwersyteckiej 3. Tu członkowie grupy Etam (Sainer i Bezt) pracowali wspólnie, tworząc postać jeźdźca dosiadającego niebieskiego słonia.

 12.  Rewolucji 1905 r. 58 – obejrzeć tu można wyjątkowo łódzki mural, dedykowany uczestnikom robotniczych protestów z czerwca 1905 r. Na obrazie odwzorowano archiwalną fotografię przedstawiającą strajkujących. Dawna ulica Południowa otrzymała swoją nazwę właśnie na pamiątkę protestów, gdy u zbiegu Południowej i Wschodniej stanęły jedne z największych barykad robotniczych.

 13.  Pomorska 67 – hiszpański artysta Aryz współstworzył mural na Roosevelta 5 razem z Os Gémeos, pracował w Łodzi jeszcze nad dwoma malowidłami. Jedno z nich, noszące nazwę Love Letter czyli List miłosny to typowa dla tego artysty olbrzymia postać (tu akurat dziewczyna siedząca w wodzie i czytająca listy miłosne), bardzo starannie zakomponowana i uzupełniona o wiele szczegółów. Warto obejrzeć również drugą boczną ścianę kamienicy przy Pomorskiej – swoje malowidło stworzył tu również twórca z Hiszpanii – Borondo.

 14.  Pomorska 28 – znajduje się tu jeden z dwóch murali autorstwa hiszpańskiego twórcy Kenora, klasyka iberyjskiej grafiki (drugi mieści się przy al. Kościuszki 32). Malowidło jest typowe dla tego artysty – bardzo kolorowe, składające się z niewielkich geometrycznych form tworzących większą całość.

Szlak bajkowy

Niewielkie pomniki z brązu przedstawiające postacie z bajek nakręconych w łódzkim studiu Se-ma-for przypominają o znaczącym dorobku łódzkiej animacji.

Spacer

Spacer po centrum Łodzi pozwoli na odwiedzenie zlokalizowanych w ścisłym centrum miasta pomników stojących na szlaku Łodzi Bajkowej. Dodatkowo podczas spaceru trzeba koniecznie odwiedzić Se-ma-for Muzeum Animacji, miejsce wyjątkowo mocno związane z bajkami, stworzone przede wszystkim z myślą o dzieciach. Podczas spaceru zobacz koniecznie:

 1.      Miś Uszatek (Piotrkowska 87) – przed siedzibą Centrum Informacji Turystycznej znajduje się pierwszy z pomników Łodzi Bajkowej, odsłonięty w 2009 r. Bohater kultowych dobranocek jest symbolem łódzkiej animacji i całego szlaku. A we wnętrzu centrum informacji turystycznej można się zaopatrzyć w materiały promocyjne dotyczące Łodzi Bajkowej.

2.      Zaczarowany Ołówek (Traugutta 18) – w ścianę Łódzkiego Domu Kultury, tuż przy wejściu, wmurowany jest kolejny z pomników. Piotrek przy pomocy zaczarowanego ołówka tworzy swojego wiernego psiego towarzysza.

3.      Plastusiowy Pamiętnik (park im. Sienkiewicza) – w parku przy placu zabaw znajduje się kolejny z pomników, przedstawiający Plastusia. Bajkowy bohater z plasteliny (sam pomnik tak jak pozostałe jest odlany z brązu) oparty jest o szkolny dzwonek i tablicę – większość swoich przygód wraz z innymi mieszkańcami piórnika przeżywał przecież w szkole.

4.      Ferdynand Wspaniały (Sienkiewicza / Piłsudskiego) – przed wejściem do centrum handlowego Galeria Łódzka znajduje się najmłodszy, jak do tej pory, pomnik Łodzi Bajkowej. Ferdynand jak zawsze jest elegancki, ubrany w garnitur i melonik, oparty o parasol dostojnie przygląda się spieszącym się przechodniom.

5.      Muzeum Animacji Se-ma-for (Targowa 1/3, wejście od ul. Tuwima 54) – obowiązkowy punkt zwiedzania na szlaku Łodzi Bajkowej. Studio Se-ma-for działające w Łodzi od ponad 60 lat to miejsce gdzie stworzono większość bohaterów polskich dobranocek. Działające przy studio muzeum pokazuje nie tylko zabytkowe kukiełki i lalki, ale także całe fragmenty scenografii. Można tu poznać rozmaite techniki tworzenia animacji, a nawet samemu stworzyć krótki film. Działa tu również Kino Bajkowe, gdzie pokazywane są najsłynniejsze kreskówki, a w muzealnym sklepiku można nabyć maskotkę z ulubionym bohaterem.

 

Przejazd

W przypadku skorzystania ze środka transportu możliwe jest w czasie 2-3 godzin odwiedzenie niemal wszystkich pomników ze szlaku bajkowego. Dodatkowo w tym czasie można wejść do jednego z dwóch muzeów filmowych, posiadających ekspozycje związane z animacją – Se-ma-for Muzeum Animacji lub Muzeum Kinematografii. Po zwiedzeniu wszystkich punktów związanych z Łodzią Bajkową możliwa jest dodatkowa wizyta w łódzkim Ogrodzie Zoologicznym, Palmiarni, lub w Aquaparku Fala. Zobacz koniecznie:

1.      Miś Uszatek (Piotrkowska 87) – przed siedzibą Centrum Informacji Turystycznej znajduje się pierwszy z pomników Łodzi Bajkowej, odsłonięty w 2009 r. Bohater kultowych dobranocek jest symbolem łódzkiej animacji i całego szlaku. A we wnętrzu centrum informacji turystycznej można się zaopatrzyć w materiały promocyjne dotyczące Łodzi Bajkowej.

2.      Zaczarowany Ołówek (Traugutta 18) – w ścianę Łódzkiego Domu Kultury, tuż przy wejściu, wmurowany jest kolejny z pomników. Piotrek przy pomocy zaczarowanego ołówka tworzy swojego wiernego psiego towarzysza.

3.      Plastusiowy Pamiętnik (park im. Sienkiewicza) – w parku przy placu zabaw znajduje się kolejny z pomników, przedstawiający Plastusia. Bajkowy bohater z plasteliny (sam pomnik tak jak pozostałe jest odlany z brązu) oparty jest o szkolny dzwonek i tablicę – większość swoich przygód wraz z innymi mieszkańcami piórnika przeżywał przecież w szkole.

4.      Muzeum Animacji Se-ma-for (Targowa 1/3, wejście od ul. Tuwima 54) – obowiązkowy punkt zwiedzania na szlaku Łodzi Bajkowej. Studio Se-ma-for działające w Łodzi od ponad 60 lat to miejsce gdzie stworzono większość bohaterów polskich dobranocek. Działające przy studio muzeum pokazuje nie tylko zabytkowe kukiełki i lalki, ale także całe fragmenty scenografii. Można tu poznać rozmaite techniki tworzenia animacji, a nawet samemu stworzyć krótki film. Działa tu również Kino Bajkowe, gdzie pokazywane są najsłynniejsze kreskówki, a w muzealnym sklepiku można nabyć maskotkę z ulubionym bohaterem.

5.      Przygody kota Filemona (plac Zwycięstwa 1) – przed wejściem do Muzeum Kinematografii spotkać można ciekawskiego Filemona i jego starszego kolegę Bonifacego. Bohaterowie Łodzi Bajkowej zapraszają do zwiedzenia muzeum, a w szczególności do udania się na poddasze – tu można spotkać najsłynniejszych bohaterów polskiej animacji na wystawie „Pałac pełen bajek”.

6.      Przygód kilka wróbla Ćwirka (Piłsudskiego 61) – przed wejściem do łódzkiej Palmiarni swoje gniazdo uwił wróbel Ćwirek. Zachęca w ten sposób do wizyty w tym miejscu, szczególnie polecanej w okresie zimowym, gdy w środku panują temperatury nawet o kilkadziesiąt stopni wyższe niż na zewnątrz.

7.      Pingwin Pik-Pok (Unii Lubelskiej 4) – jeden z najsłynniejszych bohaterów polskich dobranocek unosi się na fali przed wejściem do Aquaparku... Fala. Nieprzypadkowo mieszkaniec Wyspy Lodowych Mórz trafił właśnie tu. Po wejściu do znajdującego się tu basenu każdy może się poczuć jak... pingwin w wodzie.

8.      Maurycy i Hawranek (Konstantynowska 8/10) – dwa leśne ludki stoją w samym środku największego łódzkiego parku, zwanego popularnie Na Zdrowiu. Tuż obok jest wejście do łódzkiego Ogrodu Zoologicznego, miejsca godnego polecenia dla wszystkich dzieci.

 

Więcej na stronie Bajkowej Łodzi

Szlak przemysłowy

XIX-wieczna Łódź była jednym z największych ośrodków przemysłu włókienniczego w Europie. Przędzalnie, tkalnie wyrastały niczym grzyby po deszczu, stukot krosien był wszechobecny, przybywało fabrycznych kominów a Tuwim nazwał miasto trafnie kominogrodem. Dziś fabryk włókienniczych prawie nie ma, są za to budynki poprzemysłowe - coraz chętniej adaptowane na lofty, hotele, restauracje, biura. W jednej z najstarszych łódzkich fabryk mieści się Centralne Muzeum Włókiennictwa a do najbardziej znanych przykładów rewitalizacji należy Manufaktura - centrum handlowo - rozrywkowe w dawnej fabryce Izraela Poznańskiego. Warto wybrać się na wędrówkę szlakiem Architektury przemysłowej i zobaczyć jak z pofabrycznych, ciężkich murów, żeliwnych konstrukcji wydobywa się piękno Łodzi.

Biała Fabryka Ludwika Geyera  
ul. Piotrkowska 282/284

Pierwsza w Łodzi wielowydziałowa fabryka z tkalnią i przędzalnią bawełny, wzniesiona w l. 1835-1838. Przy fabryce umieszczony został specjalny budynek przeznaczony na pierwszą w mieście maszynę parową. Miała ona moc 60 KM. Budynek wzniesiony w stylu klasycystycznym posiada otynkowane ściany, którym zawdzięcza swoją nazwę – Biała Fabryka.

Fabryka Fryderyka Wilhelma Schweikerta
ul. Wólczańska 215       

Budynek mieszczący tkalnię i przędzalnię wełny wzniesiony został w latach 90. XIX w., prawdopodobnie projektu Fryderyka Miksa. Kształt działki – długi i wąski – wymusił połączenie różnych etapów cyklu produkcyjnego (przędzenie, tkanie, wykańczanie) w jednym, bardzo dużym budynku.

Magazyny fabryczne Scheiblerów
ul. Tymienieckiego 3/5

Tereny dawnego kompleksu przemysłowego Karola Scheiblera, powstałego w latach 80. i 90. XIX w. Magazyny zlokalizowane w sąsiedztwie bielnika i wykańczalni tkanin służyły do przechowywania wyrobów włókienniczych. Pomiędzy budynkami zachowały się pozostałości torów kolejowych z bocznicy należącej do Scheiblerów.

Elektrownia fabryczna Scheiblerów                                                             
ul. Tymienieckiego 3/7

Elektrownia wzniesiona w 1910 r., projektu inż. Alfreda Frischa. Była źródłem energii dla wszystkich obiektów wchodzących w skład imperium przemysłowego Scheiblerów. Jest to bardzo rzadki przykład budynku przemysłowego w stylu secesyjnym. Na uwagę we wnętrzu zasługują: ceramika z motywami roślinnymi, geometryczne witraże czy kasetonowy strop żelbetowy. Częściowo zachowane jest także wyposażenie, m.in. turbina firmy AEG z 1938 r.

Bielnik Tytusa Kopischa                                                                                  
ul. Tymienieckiego 5

Budynek wzniesiony w latach 1828-1829. Zwyczajowo nazywany Bielnikiem Kopischa, w rzeczywistości wchodził w skład zakładu bielnikowego, ale przede wszystkim służył za mieszkanie dla Tytusa Kopischa. Jest to jeden z najstarszych obiektów związanych z przemysłem w Łodzi, wzniesiony w stylu klasycystycznym, z centralnie umieszczonym trójkątnym frontonem.

Fabryka Markusa Silbersteina                                                                
ul. Piotrkowska 242/250

Tkalnia wzniesiona w latach 1893-1894 wg projektu Adolfa Zeligsona. Trzypiętrowy budynek przylegał do starszej, parterowej tkalni położonej w głębi działki. Masywną bryłę flankują dwie wieże upodabniające całość do budowli obronnej. W szczytowych partiach obu wież znajdują się dekoracyjne inicjały założyciela fabryki: Markusa Silbersteina.

Fabryka Zygmunta Richtera
ul. Stefanowskiego 17

Dawna przędzalnia i wykańczalnia wełny wzniesiona przez Zygmunta Richtera etapami w latach 1879  - 1912. W 1927 r. fabrykę zakupiła spółka braci Nauma i Borysa Eitingonów, zmieniając profil produkcji z tkanin wełnianych na bawełniane. W budynku przędzalni u zbiegu ulic: Radwańskiej i Stefanowskiego od zachodu i południa widoczne są detale nawiązujące do średniowiecznej architektury obronnej.

Nowa Tkalnia Karola W. Scheiblera
ul. Kilińskiego187

sBudynek tzw. Nowej Tkalni wybudowany został w latach 1898-1899, według projektu Pawła Rübensahma. Był to ostatni z wielkich gmachów fabrycznych wchodzących w skład imperium przemysłowego Scheiblerów. Budynek posiada najciekawszą elewację od strony ulicy Kilińskiego, utrzymaną w stylu nawiązującym do renesansu. Najbardziej znanym wydarzeniem w jego historii była wizyta Papieża Jana Pawła II i spotkanie z łódzkimi włókniarkami w 1987 r.

Szpital fabryczny Scheiblerów na Księżym Młynie                                                      
ul. Milionowa 14

Pierwszy w Łodzi szpital  przyfabryczny wybudowany  w latach 1882-1884 przez Annę Scheibler, wdowę po Karolu Scheiblerze. Budowla posiada kształt podkowy i bardzo oszczędne detale architektoniczne, przede wszystkim kontrastujące z czerwonymi cegłami tynkowane narożniki i obramienia okien. Dla upamiętnienia głównej fundatorki Anny Scheibler, wdowy po Karolu Scheiblerze, patronką szpitala była św. Anna.

Przędzalnia Karola  W. Scheiblera na Księżym Młynie                                               
ul. Tymienieckiego 25

Przędzalnia bawełny wybudowana w latach 1870-1873 była pierwszym budynkiem zespołu przemysłowego Karola Scheiblera na Księżym Młynie. Licząca 207 metrów długości, w momencie wybudowania była największym budynkiem przemysłowym w Łodzi i potwierdzała dominującą pozycję Scheiblera. Architektura budynku nawiązuje do średniowiecznej architektury obronnej, przede wszystkim dzięki umieszczonym w narożnikach masywnym wieżom. Obecnie obiekt po trwającej kilka lat renowacji zaadaptowany został na funkcje mieszkalne.

Remiza strażacka Scheiblerów na Księżym Młynie
ul. Tymienieckiego 30

Straż pożarna w zakładach Karola Scheiblera działała od 1878 r., obecny budynek wybudowany został w latach 90. XIX w. Nad remizą dominuje wysoka wieża obserwacyjna o cechach architektury gotyckiej. Na tyłach działki znajdują się dawne budynki mieszkalne dla strażaków, a także ozdobna pompa.

Domy robotnicze Scheiblerów na Księżym Młynie                                                     
ul. Księży Młyn

Osiedle robotnicze na Księżym Młynie, powstało w latach 1873-1875, rozbudowane w latach 1885-1889. Stanowi uzupełnienie całego kompleksu przemysłowego, na który składają się fabryka, rezydencja przemysłowca oraz obiekty socjalne i techniczne. Najstarsza część składa się z 3 rzędów domów mieszkalnych, pomiędzy którymi znajdują się zabudowania gospodarcze. Mieszkania w tym miejscu przeznaczone były wyłącznie dla rodzin majstrów oraz wykwalifikowanych robotników pracujących w fabryce Scheiblerów.

Szkoła fabryczna Scheiblerów na Księżym Młynie
ul. Księży Młyn 13/15

Szkoła dla dzieci robotników z fabryki Scheiblera, otwarta w 1876 r. Była pierwszą tego typu w Łodzi. Budynek szkoły stanowił element osiedla Księży Młyn, zamykający aleję prowadzącą od przędzalni do domów mieszkalnych. Gmach szkoły składa się z kilku budynków dostawianych w kolejnych latach, tworzy harmonijną całość i nawiązuje do architektury całego kompleksu.

Sklep fabryczny Scheiblerów na Księżym Młynie
ul. Księży Młyn

Budynek sklepu fabrycznego, wybudowany w 1882 r. Pracownicy zakładów Scheiblera posiadali specjalne książeczki sklepowe uprawniające do dokonywania zakupów w sklepie, nazywanym zwyczajowo konsumami. Oprócz produktów spożywczych, w większości pochodzących z folwarku Scheiblera, sprzedawane były tu firmowe resztki i wybrakowane towary po obniżonych cenach. Zysk ze sprzedaży przeznaczony był na kasę zapomogową dla pracowników fabryki.

Beczki Grohmana                                                                                 
ul. Targowa 46

Monumentalna brama wzniesiona w latach 1894-1896, prawdopodobnie według projektu Franciszka Chełmińskiego. Prowadziła do dawnej tkalni Ludwika Grohmana. Swoim wyglądem nawiązuje do surowej średniowiecznej architektury obronnej, równocześnie zdobi ją kilka delikatnych secesyjnych latarni. U podstawy bramy znajdują się dwie szerokie kolumny, zwane „Beczkami Grohmana”. Przypominają one szpule nici wykorzystywane w fabryce.

„Centrala” zespół fabryczny Karola Scheiblera                        
Pl. Zwycięstwa 2

Na terenie parku miejskiego w 1854 r. wydzierżawiona została działka Karolowi Scheiblerowi. W tym miejscu rozpoczęła się niesamowita kariera tego przemysłowca. Pierwszą fabryką była przędzalnia bawełny, wybudowana w latach 1855-1856. Nowością były nieotynkowane i niemal pozbawione dekoracji elewacje, co kontrastowało ze starszymi klasycystycznymi fabrykami działającymi w Łodzi. W kolejnych latach kompleks został powiększony o tkalnię i wykańczalnię. Ze względu na położenie fabryki przy głównej siedzibie rodziny Scheiblerów, cały teren określany był nazwą „Centrala”.

Fabryka Winklera i Gaertnera
ul. Sienkiewicza 82/84

Budynek fabryki wyrobów dzierzganych (pończoszniczych) Winklera i Gertnera wzniesiony na przełomie XIX i XX w. W 1919 r. fabrykę przejęli bracia Naum i Borys Eitingonowie, utrzymując ten sam rodzaj produkcji. Również po II wojnie światowej w tym miejscu działały zakłady pończosznicze „Zenit”.

Fabryka Józefa Balle                                                                            
ul. Sienkiewicza 72

Budynek wzniesiony ok. 1892 r. wg projektu Stefana Lemené, rozbudowany o część południową w 1989 r. wg projektu Lwa Lubotynowicza. Mieściła się tutaj fabryka taśm gumowych Józefa Balle, a od 1909 r. fabryka tkanin technicznych Michała Nutkiewicza. Obiekt wybudowany z charakterystycznej czerwonej cegły posiada bardzo skromne dekoracje w postaci fryzu i zdobień nad oknami.

Fabryka  Towarzystwa Akcyjnego Łódzkiej Manufaktury Nici
ul. Niciarniana 2/6

Najstarsza część fabryka nici powstała w latach 1897 – 98, w kolejnych latach zespół był stopniowo rozbudowywany. Początkowo należał do spółki założonej przez Juliusza Kunitzera, Juliusza i Ludwika Heinzlów oraz petersburskiego kupca Lejzora Lourie. Na początku XX w. kontrolę nad fabryką przejęła firma Newska Manufaktrura Nici reprezentująca kapitał angielski. Stojąca przy ul. Niciarnianej przędzalnia bawełny łączy cechy średniowiecznej architektury obronnej i secesji. Na tyłach kompleksu fabrycznego znajduje się osiedle dawnych domów robotniczych.

Dom robotników Juliusza Heinzla
ul. Tuwima 23/25

Dom mieszkalny wzniesiony w 1879 r., prawdopodobnie projektu Otto Gehliga, dla robotników pracujących w fabryce Juliusza Heinzla przy ul. Piotrkowskiej 104. Ze względu na brak miejsca przy fabryce dom wybudowano w pewnym oddaleniu. Architektura budynku nawiązuje do renesansu oraz średniowiecznej architektury obronnej.

Elektrownia EC1                                                                                              
ul. Targowa 1/3

Pierwsza miejska elektrownia w Łodzi uruchomiona w 1907 r. Najstarsza maszynownia z lat 1906-1907 posiada strop żelbetowy, był to pierwszy budynek na ziemiach polskich z taką konstrukcją. W latach 1929-1930 elektrownia została powiększona poprzez budowę w zachodniej części kompleksu tzw. Nowej Centrali. Na rogu ulic Targowej i Tuwima umieszczona została siedziba dyrekcji Elektrowni Łódzkiej z salą kasową, dziś służącą Łódzkiemu Zakładowi Energetycznemu.

Fabryka Ferdynanda Göldnera                                                            
ul. Rewolucji 1905 r. 52

Od 1883 r. działała niewielka przędzalnia wigonii wytwarzająca surowiec do produkcji pończoch i trykotaży. W kolejnych latach budynek ten został powiększony, wybudowana została również tkalnia wyrobów gumowych. Trzypiętrowa przędzalnia posiada wyjątkową elewację od strony ul. Rewolucji 1905 r. – przypomina ona budynek mieszkalny. Współcześnie obydwa gmachy fabryczne połączone są obszernym patio.

Imperium Izraela K. Poznańskiego                                                      
ul. Ogrodowa 17

Kompleks przemysłowy tworzony od 1872 r. Pierwszym budynkiem była tkalnia z szedowym dachem, zastosowanym tutaj pierwszy raz w Łodzi. Najbardziej okazałym gmachem jest stojąca wzdłuż ul. Ogrodowej przędzalnia, powstała w latach 1876-1878, prawdopodobnie według projektu Juliusza Junga. Symbolem całego kompleksu jest monumentalna brama przy ul. Ogrodowej prowadząca na teren dawnej fabryki. Oprócz budynków przemysłowych w skład kompleksu wchodzi rezydencja rodziny Poznańskich, kantor fabryczny, domy dla robotników, a także szkoła i szpital.

Domy robotnicze Izraela K. Poznańskiego
ul. Ogrodowa 24, 26, 28

Domy dla robotników pracujących w fabryce Izraela K. Poznańskiego, budowane w latach 1879-1913, prawdopodobnie wg projektu Juliusza Junga i Dawida Rosenthala. Ich architektura nawiązuje do całego kompleksu fabrycznego. Ze względu na brak rozległego terenu przy fabryce były to najwyższe domy robotnicze w Łodzi.

Fabryka Ernsta Wevera             
ul. Kopernika 1/3

Fabryka składa się z dwóch połączonych budynków: starszego z 1880 r. stojącego wzdłuż ul. Kopernika oraz nowszego z 1903 r. na rogu ulic Wólczańskiej i Kopernika, prawdopodobnie projektu Fryderyka Miksa. Początkowo w fabryce produkowane były guziki, a następnie wyroby pasmanteryjne. Nowszy budynek posiada bardzo rzadko spotykaną architekturę, łączącą neogotyk i modernizm.

Fabryka Juliusza Kindermanna                                                            
ul. Łąkowa 23/25

Budynek przędzalni bawełny wzniesiony w 1897 r. Masywną trzypiętrową budowlę flankują wysokie wieże zwieńczone krenelażami. Całość nawiązuje do średniowiecznej architektury obronnej. Szczyt centralnej części budynku zdobi informacja z datą wybudowania fabryki. W głębi posesji w późniejszych latach dobudowany został niski budynek tkalni z ciekawą secesyjną elewacją frontową.

Fabryka Adolfa Daube                                                                         
ul. Wólczańska 128/130

Budynek tkalni wzniesiony ok. 1910 r. był częściąfabryki wyrobów wełnianych Adolfa Daubego. Architektura budynku nawiązuje do historyzmu, równocześnie zawiera już elementy modernistyczne. Jest to widoczne m.in. poprzez zastosowanie bardzo dużych otworów okiennych.

Szlak willowy

Lśniące dawnym blaskiem sale balowe, wystawne jadalnie, niezwykłe witraże, mozaiki, kominki, stiuki... Oto co kryją wnętrza willi, pałaców i rezydencji fabrykantów. Jest ich w Łodzi ok. 150 i rozsiane są po całym mieście. W centrum znajdują się murowane pałace wzniesione najczęściej w sąsiedztwie fabryk a na peryferiach - drewniane wille letniskowe. Wszystkie pochodzą z okresu wielkiego rozkwitu ziemi obiecanej czyli przełomu XIX i XX wieku. Część z nich jest udostępniona zwiedzającym (mieszczą się w nich muzea, urzędy, banki). Do najwspanialszych należą: majestatyczny pałac Izraela Poznańskiego (dziś Muzeum Miasta Łodzi), bajeczna willa Reinholda Richtera w parku im. Klepacza (rektorat Politechniki Łódzkiej) oraz finezyjna willa Leopolda Kindermanna - perła polskiej secesji (dziś Miejska Galeria Sztuki).

Spacer

Podczas 2-3 godzinnego spaceru możliwe jest obejrzenie dziesięciu okazałych rezydencji – znajdujących się przy ulicy Piotrkowskiej, a także w okolicach Manufaktury. W tym czasie możliwa jest również wizyta w najbardziej okazałym pałacu w Łodzi, czyli dawnej rezydencji Izraela Poznańskiego. Dziś mieści się tu Muzeum Miasta Łodzi.

1. Pałac Izraela Poznańskiego (Ogrodowa 15) – pałac określany „łódzkim Luwrem” to świetna wizytówka dawnych łódzkich fabrykantów. Im większy, im bardziej dekoracyjny – tym lepiej. To największy pałac w Łodzi, z salą jadalną określaną jako największa fabrykancka jadalnia na świecie! Dziś we wnętrzach działa Muzeum Miasta Łodzi, dzięki czemu wszyscy mogą swobodnie zwiedzać to miejsce.

2. Pałac Karola Poznańskiego (Gdańska 32) – syn Izraela Poznańskiego swój pałac wybudował dalej od fabryki. To świetny przykład architektury nawiązującej do włoskiego renesansu, niedawno pieczołowicie odnowiony. W bardzo dobrym stanie przetrwały również zabytkowe wnętrza, dziś służące studentom Akademii Muzycznej.

3. Pałac Maurycego Poznańskiego (Więckowskiego 36) – brat Karola Poznańskiego swoją rezydencję również wzorował na włoskim renesansie. Z dawnego wystroju przetrwał tu jedynie gabinet i klatka schodowa. Miejsce to i tak warto odwiedzić ze względu na eksponowane tu zbiory sztuki nowoczesnej – jest to główna siedziba Muzeum Sztuki.

4. Willa Leopolda Kindermanna (Wólczańska 31/33) – obiekt uznawany za najlepszy przykład architektury secesyjnej nie tylko w Łodzi ale i w całej Polsce. Bajkowa elewacja pełna motywów roślinnych i zwierzęcych skrywa nie mniej ciekawe wnętrza – z witrażami, sztukateriami czy stolarką utrzymaną w tej samej stylistyce. Dziś to siedziba Miejskiej Galerii Sztuki.

5. Pałac Ludwika Meyera (Moniuszki 4) – Meyer znany był w Łodzi nie tylko jako właściciel fabryki, a potem hotelu Grand, ale także posiadacz... prywatnej ulicy, dzisiejszej ul. Moniuszki właśnie. Wybudował przy niej swoją własną rezydencję. Warto przy okazji przejść się całą długością ulicy – znajduje się tu jeszcze kilka ciekawych neorenesansowych willi.

6. Pałac Maksymiliana Goldfedera (Piotrkowska 77) – jest to typowa rezydencja śródmiejska, dostosowana do zwartej zabudowy Śródmieścia. Na parterze mieścił się początkowo Dom Bankowy, na piętrze było prywatne mieszkanie właściciela z okazałymi salonami. Dziś na piętrze zaaranżowana została restauracja Klub Spadkobierców – jedząc tu można przenieść się w czasie w koniec XIX w.

7. Pałac Wilhelma Lürkensa (Kościuszki 31/33) – podobnie jak pałac Goldfedera, również ta rezydencja posiadała najbardziej reprezentacyjne pierwsze piętro. I także tu działa na tej kondygnacji restauracja, dzięki czemu okazałe wnętrza są dostępne dla wszystkich. Przechodząc klatką schodową należy zwrócić uwagę na witraż przedstawiający pasję dawnego właściciela – malarstwo i rzeźbę.

8. Pałac Juliusza Heinzla (Piotrkowska 104) – pałac łódzkiego „króla wełny” to jedna z najbardziej okazałych budowli przy Piotrkowskiej. Neorenesansowy gmach zwieńczony jest rzeźbami uosabiającymi przemysł, handel i fortunę – to dzięki nim Heinzel doszedł do milionów. Dziś w budynku mieszczą się Urząd Miasta Łodzi i Łódzki Urząd Wojewódzki.

9. Pałac Juliusza Kindermanna (Piotrkowska 137/139) – kolejny śródmiejski pałac, wciśnięty w otaczającą go zabudowę. Na elewacji wzrok przyciąga złocona mozaika przedstawiająca źródło majątku rodziny Kindermannów – przemysł bawełniany. Na mozaice widoczny jest transport i zakup surowca (na współcześnie dostawionym sąsiednim budynku widać ciąg dalszy oryginalnego projektu – produkcję i sprzedaż tkanin). Przechodząc tędy warto zajrzeć na klatkę schodową i obejrzeć ciekawy witraż.

10. Pałac Gustawa Kindermanna (Piotrkowska 151) – rezydencja należąca do kolejnego z braci Kindermannów. Elewacja wyróżnia się dostojnością – łączy w sobie cechy neorenesansu i neoromanizmu. Dziś działa tu Prokuratura Apelacyjna i niestety ciekawe wnętrza nie są udostępniane dla zwiedzających.

 

Przejazd

Łódzkie wille i pałace położone są przede wszystkim w ścisłym centrum miasta. Dzięki temu podczas 2-3-godzinnej wycieczki z wykorzystaniem środka transportu możliwe jest obejrzenie większości najważniejszych rezydencji w mieście. W tym czasie można również zwiedzić jedną z tych, gdzie dziś mieszczą się muzea.

1. Pałac Izraela Poznańskiego (Ogrodowa 15) – pałac określany „łódzkim Luwrem” to świetna wizytówka dawnych łódzkich fabrykantów. Im większy, im bardziej dekoracyjny – tym lepiej. To największy pałac w Łodzi, z salą jadalną określaną jako największa fabrykancka jadalnia na świecie! Dziś we wnętrzach działa Muzeum Miasta Łodzi, dzięki czemu wszyscy mogą swobodnie zwiedzać to miejsce.

2. Pałac Karola Poznańskiego (Gdańska 32) – syn Izraela Poznańskiego swój pałac wybudował dalej od fabryki. To świetny przykład architektury nawiązującej do włoskiego renesansu. W bardzo dobrym stanie przetrwały zabytkowe wnętrza, dziś służące studentom Akademii Muzycznej.

3. Pałac Maurycego Poznańskiego (Więckowskiego 36) – brat Karola Poznańskiego swoją rezydencję również wzorował na włoskim renesansie. Z dawnego wystroju przetrwał tu jedynie gabinet i klatka schodowa. Miejsce to i tak warto odwiedzić ze względu na eksponowane tu zbiory sztuki nowoczesnej – jest to główna siedziba Muzeum Sztuki.

4. Willa Leopolda Kindermanna (Wólczańska 31/33) – obiekt uznawany za najlepszy przykład architektury secesyjnej nie tylko w Łodzi ale i w całej Polsce. Bajkowa elewacja pełna motywów roślinnych i zwierzęcych skrywa nie mniej ciekawe wnętrza – z witrażami, sztukateriami czy stolarką utrzymaną w tej samej stylistyce. Dziś to siedziba Miejskiej Galerii Sztuki.

5. Willa Reinholda Richtera (Skorupki 4/6) – obiekt który można uznać za najbardziej bajkową rezydencję fabrykancką w Łodzi. Każda z elewacji jest inna, wszystkie niesymetryczne. Całość w połączeniu z zielenią parku im. Klepacza tworzy wyjątkową całość. W bogato zdobionych wnętrzach obecnie mieści się Rektorat Politechniki Łódzkiej.

6. Willa Józefa Richtera (Skorupki 8/10) – rezydencja drugiego z braci Richterów w parku im. Klepacza jest znacznie bardziej „klasyczna” – to dobry przykład neorenesansu inspirowany architekturą włoską. Również tu gospodarzem jest Politechnika Łódzka. Na uwagę zasługuje bardzo okazała klatka schodowa.

7. Pałac Roberta Schweikerta (Piotrkowska 262) – rezydencja ta wyróżnia się wśród innych pałaców stojących przy ulicy Piotrkowskiej. Budynek jest odsunięty od ulicy, towarzyszy mu duże założenie ogrodowe, a architekturą nawiązuje do baroku. Wygląda zupełnie inaczej niż pałace miejskie, dostosowane do gęstej śródmiejskiej zabudowy. Dziś mieści się tu Instytut Europejski.

8. Pałac Karola Scheiblera (Piotrkowska 266/268) – jeden z pałaców rodziny Scheiblerów, stojący w pewnym oddaleniu od ich fabryki. Jak większość łódzkich pałaców reprezentuje styl neorenesansowy. Dziś wykorzystywany jest przez Politechnikę Łódzką.

9. Pałac Karola Scheiblera (plac Zwycięstwa 1) – główna rezydencja twórcy rodzinnej fortuny i najbogatszego łódzkiego fabrykanta. Z zewnątrz stosunkowo niewielki budynek robi wrażenie skromnego. Warto jednak wejść do środka – wnętrza olśniewają przepychem. Mieści się tu obecnie Muzeum Kinematografii, dzięki czemu wizyta tu jest łatwo dostępna dla turystów.

10. Pałac Matyldy i Edwarda Herbstów (Przędzalniana 72) – w większości łódzkich rezydencji nie zachowało się zabytkowe wyposażenie, w niektórych przypadkach jest ono zachowane częściowo. Pałac Herbstów wyróżnia się na tym tle – mieści się tu Oddział Muzeum Sztuki, pokazujący typowe wnętrza fabrykanckiej rezydencji z przełomu XIX i XX wieku. Zebrane wyposażenie (pochodzące z różnych łódzkich pałaców) pozwoliło na odtworzenie klimatu nie tylko w reprezentacyjnych salonach, ale również w prywatnych pomieszczeniach domowników. Uzupełnieniem kompleksu jest stajnia i wozownia, a całość otacza ogród w stylu francuskim.

11. Willa Oskara Kona (Targowa 61/63) – wśród łódzkich rezydencji jest to obiekt stosunkowo skromny. Proporcjonalna neorenesansowa architektura uzupełniona jest zielenią, w tym dwoma starymi platanami rosnącymi przed budynkiem. Tym co sprawia że obiekt jest wyjątkowy jest jego dzisiejsze przeznaczenie – mieści się tu Rektorat Szkoły Filmowej ze słynnymi schodami i dawną salą balową przekształconą na salę kinową dla studentów.

12. Willa Henryka Grohmana (Tymienieckiego 24/26) – jest to jedyna spośród łódzkich rezydencji, która nie jest otynkowana. Surowa czerwona cegła oczywiście nawiązuje do stojących obok budynków fabrycznych Grohmanów. Dziś we wnętrzach działa Muzeum Książki Artystycznej (udostępniane do zwiedzania po wcześniejszym zgłoszeniu).

 

 

Szlak ulicy Piotrkowskiej

Najdłuższy polski deptak pełen zabytkowych kamienic i intrygujących podwórek, kipiący od sklepów, restauracji, pubów i ogródków. Są przy nim oryginalne pomniki m.in. rosnący co roku, odliczający wiek ulicy Pomnik Piotrkowskiej, Pomnik Łodzian składający się z blisko 17 tysięcy imiennych kostek brukowych, Aleja Gwiazd nawiązująca do hollywoodzkiej, Galeria Wielkich Łodzian z ławeczką Tuwima, stanowiącą jeden z symboli miasta. Jest także OFF Piotrkowska okrzyknięte jednym z nowych cudów Polski. Piotrkowska to dystyngowana dama czy kreatywny yuppie? - przekonaj się.

Spacer

2-3 godziny to czas potrzebny na spacer po całej części deptakowej ulicy Piotrkowskiej. Mimo że to zaledwie dwa kilometry, to ciekawych miejsc do obejrzenia jest tu mnóstwo. Dla uchwycenia klimatu ulicy warto również zatrzymać się na kawę w jednym z kilkuset działających tu lokali – kawiarni, restauracji, pubów i  barów.

 1. Plac Wolności – dawny Rynek Nowego Miasta był sercem pierwszej łódzkiej dzielnicy przemysłowej, nazwanej tak w odróżnieniu od Starego Miasta obejmującego Łódź średniowieczną. Przy placu wytyczonym w latach 20. XIX w. stanęły najważniejsze budynki – ratusz miejski (dziś Archiwum Państwowe) oraz kościół ewangelicki (dziś rzymskokatolicki) służący przybywającym do Łodzi rękodzielnikom. Pod nawierzchnią placu zwiedzić można unikalne Muzeum Kanału – Dętkę. Z kolei u wlotu w ulicę Piotrkowską warto zatrzymać się przy nietypowym pomniku – kolumnie składającej się z nałożonych na siebie metalowych prętów. Co roku pomnik zyskuje kolejną warstwę symbolizującą następny rok istnienia ulicy.

2. Piotrkowska 11 – pierwsza wielkomiejska kamienica w Łodzi, wybudowana na przełomie lat 70. i 80. XIX w. Była własnością najbogatszego przemysłowca – Karola Scheiblera. Mieściło się tu przedstawicielstwo firmy, skład towarów, ale także luksusowe mieszkania na wynajem.

3. Piotrkowska 29 – okazały budynek z dekoracją secesyjną był filią warszawskiego banku Wilhelma Landaua. Autorem projektu był Gustaw Landau-Gutenteger, jeden z najwybitniejszych łódzkich architektów, twórca wielu budynków secesyjnych.

4. Piotrkowska 30/32 – na narożnym placu znajduje się Pomnik Twórców Łodzi Przemysłowej, zwyczajowo nazywany Stolikiem Fabrykantów. Przy jednym stole siedzą Karol Scheibler i Izrael Poznański, przysłuchuje im się znacznie młodszy Henryk Grohman.

5. Piotrkowska 37 – kamienica Jakuba Szmulowicza to również obiekt o dekoracji secesyjnej i także autorstwa Gustawa Landau-Gutentegera. Przed budynkiem stoi nietypowy pomnik – Lampiarza zapalającego elektryczną latarnię. Upamiętnia 100-lecie łódzkiej energetyki, które przypadło w 2007 r.

6. Piotrkowska 43 – na pierwszy rzut oka stojąca tu kamienica Oskara Kohna jest niepozorna. Warto jednak wiedzieć że to jeden z pierwszych przykładów secesji w Łodzi. Po uważnym przyjrzeniu się elewacji dostrzec można tam wiele bardzo kunsztownych zdobień, w tym zwłaszcza kopułę wieńczącą budowlę.

7. Piotrkowska 53 – kamienica Hermana Konstadta to jeden z ciekawszych przykładów architektury eklektycznej w Łodzi, nawiązujący przede wszystkim do renesansu francuskiego. Znajdujący się nad bramą wykusz wspierany jest przez dwóch olbrzymich atlantów.

8. Aleja Gwiazd (Piotrkowska między ul. 6 Sierpnia a Pasażem Rubinsteina) – wyjątkowy pomnik polskiego kina i jego twórców. Najważniejsi twórcy – reżyserzy, aktorzy, operatorzy, twórcy scenografii czy kompozytorzy muzyki filmowej – posiadają tu swoje własne gwiazdy. Obecnie jest ich ponad 60, a kolejne sukcesywnie przybywają.

9. Piotrkowska 67 – w tym miejscu działał w przeszłości hotel Victoria, przy którym w podwórzu założono także teatr. Działała tu pierwsza scena polska w mieście. Na początku XX w. budynek przekształcono w luksusowe kino Casino, później znane jako Polonia.

10. Piotrkowska 72 – od 1888 r. nieprzerwanie działa tu Hotel Grand, przez wiele lat najelegantszy hotel w mieście. W swojej historii gościł wiele polskich i światowych sław, m.in. Jana Kiepurę, czy Isadorę Duncan.

11. Piotrkowska 74 – okazały neorenesansowy gmach to dawny Dom Bankowy Geyera, prowadzony przez spadkobierców „ojca przemysłowej Łodzi” – Ludwika Geyera. Ciekawym akcentem są drewniane drzwi prowadzące do wnętrza – ozdobione są dwoma rzeźbionymi lwami, strażnikami bankowej fortuny.

12. Piotrkowska 77 – dawny pałac Maksymiliana Goldfedera to typowa rezydencja śródmiejska, dostosowana do zwartej zabudowy Śródmieścia. Na parterze mieścił się początkowo Dom Bankowy, na piętrze było prywatne mieszkanie właściciela z okazałymi salonami. Dziś na piętrze zaaranżowana została restauracja Klub Spadkobierców – jedząc tu można przenieść się w czasie w koniec XIX w.

13. Piotrkowska 78 – niepozorna z pozoru kamienica posiada wyjątkową historię. To tu dzieciństwo spędził Artur Rubinstein. Przypomina o tym tablica pamiątkowa oraz okazały pomnik w postaci artysty przy fortepianie.

14. Piotrkowska 86 – Dom pod Gutenbergiem swoją nazwę zawdzięcza pomnikowi wynalazcy metalowych czcionek – Jana Gutenberga. Umieszczony w niszy wykusza przypomina pierwszego właściciela tego budynku. Był nim Jan Petersilge, łódzki drukarz i litograf, wydawca pierwszej gazety w mieście.

15. Piotrkowska 87 – przed okazałą kamienicą należącą w przeszłości do przedsiębiorcy budowlanego Alojza Ballego od 2009 r. stoi pomnik Misia Uszatka. Jest to pierwszy z pomników szlaku Łódź Bajkowa. W kamienicy działa Centrum Informacji Turystycznej.

16. Piotrkowska 98 – dawny Dom Handlowy Emila Schmechela wybudowany w początkach XX w. Duże przeszklone witryny i faliste secesyjne linie tworzyły elegancką sylwetkę pierwszego okazałego magazynu konfekcyjnego w Łodzi.

17. Piotrkowska 100a – na początku XX w. wzniesiony został tu efektowny dom konfekcyjny firmy Hugona Schmechela i Juliusza Rosnera. Jest to jeden z najlepszych przykładów architektury secesyjnej w Polsce. Przez wiele lat mieściła się tu luksusowa restauracja Esplanada i to z tą nazwą kojarzone jest to miejsce.

18. Piotrkowska 104 – pałac Juliusza Heinzla, łódzkiego „króla wełny” to jedna z najbardziej okazałych budowli przy Piotrkowskiej. Neorenesansowy gmach zwieńczony jest rzeźbami uosabiającymi przemysł, handel i fortunę – to dzięki nim Heinzel doszedł do milionów. Dziś w budynku mieszczą się Urząd Miasta Łodzi i Łódzki Urząd Wojewódzki.

19. Piotrkowska 137/139 Pałac Juliusza Kindermanna (Piotrkowska 137/139) – kolejny śródmiejski pałac, wciśnięty w otaczającą go zabudowę. Na elewacji wzrok przyciąga złocona mozaika przedstawiająca źródło majątku rodziny Kindermannów – przemysł bawełniany. Na mozaice widoczny jest transport i zakup surowca (na współcześnie dostawionym sąsiednim budynku widać ciąg dalszy oryginalnego projektu – produkcję i sprzedaż tkanin). Przechodząc tędy warto zajrzeć na klatkę schodową i obejrzeć ciekawy witraż.

20. Piotrkowska 138/140 – jeszcze kilka lat temu miejsce to znane było w Łodzi jako „Chinatown” ze względu na budki z azjatyckim jedzeniem. Dziś jest jednym z najmodniejszych adresów w mieście – dawna przestrzeń poprzemysłowa zamieniona została na Off Piotrkowska, gdzie działają oryginalne lokale gastronomiczne, sklepy i biura.

21. Piotrkowska 143 – Piotrkowska była zawsze wizytówką Łodzi, każdy znaczący fabrykant starał się mieć tu swoje przedstawicielstwo. Pod numerem 143 swoją kamienicę wzniosła największa pabianicka firma włókiennicza – Krusche i Ender. Kamienica jest pokryta ciekawymi polichromiami o motywach roślinnych i zwierzęcych, wśród nich znaleźć można smoki pilnujące bogactwa firmy.

22. Piotrkowska 151 – rezydencja należąca do kolejnego z braci Kindermannów, Gustawa. Elewacja wyróżnia się dostojnością – łączy w sobie cechy neorenesansu i neoromanizmu. Dziś działa tu Prokuratura Apelacyjna i niestety ciekawe wnętrza nie są udostępniane dla zwiedzających.

 

Przejazd

W przypadku ulicy Piotrkowskiej najlepszym środkiem transportu jest rower. Północna, deptakowa część ulicy jest zamknięta dla ruchu samochodowego – priorytet mają tu piesi i właśnie rowerzyści. Dla turystów zmechanizowanych dostępna jest tylko część południowa, przy której również nie brakuje ciekawych zabytków.

 1. Plac Wolności – dawny Rynek Nowego Miasta był sercem pierwszej łódzkiej dzielnicy przemysłowej, nazwanej tak w odróżnieniu od Starego Miasta obejmującego Łódź średniowieczną. Przy placu wytyczonym w latach 20. XIX w. stanęły najważniejsze budynki – ratusz miejski (dziś Archiwum Państwowe) oraz kościół ewangelicki (dziś rzymskokatolicki) służący przybywającym do Łodzi rękodzielnikom. Pod nawierzchnią placu zwiedzić można unikalne Muzeum Kanału – Dętkę. Z kolei u wlotu w ulicę Piotrkowską warto zatrzymać się przy nietypowym pomniku – metalowej kolumnie składającej się z nałożonych na siebie prętów. Co roku pomnik zyskuje kolejną warstwę symbolizującą kolejny rok istnienia ulicy.

2. Piotrkowska 11 – pierwsza wielkomiejska kamienica w Łodzi, wybudowana na przełomie lat 70. i 80. XIX w. Była własnością najbogatszego przemysłowca – Karola Scheiblera. Mieściło się tu przedstawicielstwo firmy, skład towarów, ale także luksusowe mieszkania na wynajem.

3. Piotrkowska 29 – okazały budynek z dekoracją secesyjną był filią warszawskiego banku Wilhelma Landaua. Autorem projektu był Gustaw Landau-Gutenteger, jeden z najwybitniejszych łódzkich architektów, twórca wielu budynków secesyjnych.

4. Piotrkowska 30/32 – na narożnym placu znajduje się Pomnik Twórców Łodzi Przemysłowej, zwyczajowo nazywany Stolikiem Fabrykantów. Przy jednym stole siedzą Karol Scheibler i Izrael Poznański, przysłuchuje im się znacznie młodszy Henryk Grohman.

5. Piotrkowska 37 – kamienica Jakuba Szmulowicza to również obiekt o dekoracji secesyjnej i także autorstwa Gustawa Landau-Gutentegera. Przed budynkiem stoi nietypowy pomnik – Lampiarza zapalającego elektryczną latarnię. Upamiętnia 100-lecie łódzkiej energetyki, które przypadło w 2007 r.

6. Piotrkowska 43 – na pierwszy rzut oka stojąca tu kamienica Oskara Kohna jest niepozorna. Warto jednak wiedzieć że to jeden z pierwszych przykładów secesji w Łodzi. Po uważnym przyjrzeniu się elewacji dostrzec można tam wiele bardzo kunsztownych zdobień, w tym zwłaszcza kopułę wieńczącą budowlę.

7. Piotrkowska 53 – kamienica Hermana Konstadta to jeden z ciekawszych przykładów architektury eklektycznej w Łodzi, nawiązujący przede wszystkim do renesansu francuskiego. Znajdujący się nad bramą wykusz wspierany jest przez dwóch olbrzymich atlantów.

8. Aleja Gwiazd (Piotrkowska między ul. 6 Sierpnia a Pasażem Rubinsteina) – wyjątkowy pomnik polskiego kina i jego twórców. Najważniejsi twórcy – reżyserzy, aktorzy, operatorzy, twórcy scenografii czy kompozytorzy muzyki filmowej – posiadają tu swoje własne gwiazdy. Obecnie jest ich ponad 60, a kolejne sukcesywnie przybywają.

9. Piotrkowska 67 – w tym miejscu działał w przeszłości hotel Victoria, przy którym w podwórzu założono także teatr. Działała tu pierwsza scena polska w mieście. Na początku XX w. budynek przekształcono w luksusowe kino Casino, później znane jako Polonia.

10. Piotrkowska 72 – od 1888 r. nieprzerwanie działa tu Hotel Grand, przez wiele lat najelegantszy hotel w mieście. W swojej historii gościł wiele polskich i światowych sław, m.in. Jana Kiepurę, czy Isadorę Duncan.

11. Piotrkowska 74 – okazały neorenesansowy gmach to Dom Bankowy Geyera, prowadzony przez spadkobierców „ojca przemysłowej Łodzi” – Ludwika Geyera. Ciekawym akcentem są drewniane drzwi prowadzące do wnętrza – ozdobione są dwoma rzeźbionymi lwami, strażnikami majątku.

12. Piotrkowska 77 – dawny pałac Maksymiliana Goldfedera to typowa rezydencja śródmiejska, dostosowana do zwartej zabudowy Śródmieścia. Na parterze mieścił się początkowo Dom Bankowy, na piętrze było prywatne mieszkanie właściciela z okazałymi salonami. Dziś na piętrze zaaranżowana została restauracja Klub Spadkobierców – jedząc tu można przenieść się w czasie w koniec XIX w.

13. Piotrkowska 78 – niepozorna z pozoru kamienica posiada wyjątkową historię. To tu dzieciństwo spędził Artur Rubinstein. Przypomina o tym tablica pamiątkowa oraz okazały pomnik w postaci artysty przy fortepianie.

14. Piotrkowska 86 – Dom pod Gutenbergiem swoją nazwę zawdzięcza pomnikowi wynalazcy metalowych czcionek – Jana Gutenberga. Umieszczony w niszy wykusza przypomina pierwszego właściciela tego budynku. Był nim Jan Petersilge, łódzki drukarz i litograf, wydawca pierwszej gazety w mieście.

15. Piotrkowska 87 – przed okazałą kamienicą należącą w przeszłości do przedsiębiorcy budowlanego Alojza Ballego od 2009 r. stoi pomnik Misia Uszatka. Jest to pierwszy z pomników szlaku Łódź Bajkowa. W kamienicy działa Centrum Informacji Turystycznej.

16. Piotrkowska 98 – dawny Dom Handlowy Emila Schmechela wybudowany w początkach XX w. Duże przeszklone witryny i faliste secesyjne linie tworzyły elegancką sylwetkę pierwszego okazałego magazynu konfekcyjnego w Łodzi.

17. Piotrkowska 100a – na początku XX w. wzniesiony został tu okazały dom konfekcyjny firmy Hugona Schmechela i Juliusza Rosnera. Jest to jeden z najlepszych przykładów architektury secesyjnej w Polsce. Przez wiele lat mieściła się tu luksusowa restauracja Esplanada i to z tą nazwą kojarzone jest to miejsce.

18. Piotrkowska 104 – pałac Juliusza Heinzla, łódzkiego „króla wełny” to jedna z najbardziej okazałych budowli przy Piotrkowskiej. Neorenesansowy gmach zwieńczony jest rzeźbami uosabiającymi przemysł, handel i fortunę – to dzięki nim Heinzel doszedł do milionów. Dziś w budynku mieszczą się Urząd Miasta Łodzi i Łódzki Urząd Wojewódzki.

19. Piotrkowska 137/139 Pałac Juliusza Kindermanna (Piotrkowska 137/139) – kolejny śródmiejski pałac, wciśnięty w otaczającą go zabudowę. Na elewacji wzrok przyciąga złocona mozaika przedstawiająca źródło majątku rodziny Kindermannów – przemysł bawełniany. Na mozaice widoczny jest transport i zakup surowca (na współcześnie dostawionym sąsiednim budynku widać ciąg dalszy oryginalnego projektu – produkcję i sprzedaż tkanin). Przechodząc tędy warto zajrzeć na klatkę schodową i obejrzeć ciekawy witraż.

20. Piotrkowska 138/140 – jeszcze kilka lat temu miejsce to znane było w Łodzi jako „Chinatown” ze względu na budki z azjatyckim jedzeniem. Dziś to jedno z najmodniejszych miejsc w mieście – dawna przestrzeń poprzemysłowa zamieniona została na Off Piotrkowska, gdzie działają oryginalne lokale gastronomiczne, sklepy i biura.

21. Piotrkowska 143 – Piotrkowska była zawsze wizytówką Łodzi, każdy znaczący fabrykant starał się mieć tu swoje przedstawicielstwo. Pod numerem 143 swoją kamienicę wzniosła największa pabianicka firma włókiennicza – Krusche i Ender. Kamienica jest pokryta ciekawymi polichromiami o motywach roślinnych i zwierzęcych, wśród nich znaleźć można smoki pilnujące bogactwa firmy.

22. Piotrkowska 151 – rezydencja należąca do kolejnego z braci Kindermannów, Gustawa. Elewacja wyróżnia się dostojnością – łączy w sobie cechy neorenesansu i neoromanizmu. Dziś działa tu Prokuratura Apelacyjna i niestety ciekawe wnętrza nie są udostępniane dla zwiedzających.

23. Piotrkowska 217 – podobnie jak Off Piotrkowska, również pod tym adresem dawna przestrzeń przemysłowa jest adaptowana na cele rozrywkowo-gastronomiczne. Mieściła się tu dawniej największa w Łodzi odlewnia żelaza, należąca do Józefa Johna. Dziś miejsce to słynie z cyklicznych festiwali ulicznego jedzenia.

24. Piotrkowska 236 – pałac Augusta Haertiga to typowa śródmiejska rezydencja wciśnięta w ciasną zabudowę. Brak wolnej przestrzeni wokół budynku rekompensować może wyjątkowo zdobna neobarokowa elewacja frontowa.

25. Piotrkowska 242/250 – fabryka Markusa Silbersteina to jeden z najbardziej efektownych budynków pofabrycznych w Łodzi, swoją architekturą nawiązujący do średniowiecznego zamku obronnego. Dziś obiekt adaptowany jest na cele biurowe.

26. Piotrkowska 262 – pałac Roberta Schweikerta wyróżnia się wśród innych pałaców stojących przy ulicy Piotrkowskiej. Budynek jest odsunięty od ulicy, towarzyszy mu duże założenie ogrodowe, a architekturą nawiązuje do baroku. Wygląda zupełnie inaczej niż pałace miejskie, dostosowane do gęstej śródmiejskiej zabudowy. Dziś mieści się tu Instytut Europejski.

27. Pałac Karola Scheiblera (Piotrkowska 266/268) – jeden z pałaców rodziny Scheiblerów, stojący w pewnym oddaleniu od ich fabryki. Jak większość łódzkich pałaców reprezentuje styl neorenesansowy. Dziś wykorzystywany jest przez Politechnikę Łódzką.

28. Piotrkowska 265 – Archikatedra pw. św. Stanisława Kostki to najbardziej okazała łódzka świątynia, zwieńczona ponad 100-metrową wieżą. Kościół wzniesiono na początku XX w. w stylu neogotyckim. Dziś w jego podziemiach funkcjonuje Centrum Wielokulturowości, przypominające o dawnej łódzkiej mieszance kultur.

29. Piotrkowska 272a / 272b – mieszczący się tu pałac Karola i Emila Steinertów to wyjątkowa „podwójna” rezydencja, wzniesiona dla braci, właścicieli stojącej w głębi posesji fabryki. Zastosowano tu rzadko spotykany w Łodzi styl neorenesansowy, nawiązujący do tradycji architektury z obszaru północnych Niemiec.

30. Piotrkowska 283 – W południowej części Piotrkowskiej oprócz katedry katolickiej wzniesiono w tym samym okresie niewiele mniejszy kościół ewangelicko-augsburski pw. św. Mateusza. Majestatyczna neoromańska bryła dobrze koresponduje z pięknymi wnętrzami. Doskonała akustyka wykorzystywana jest podczas organizowanych tu cyklicznie koncertów organowych.

31. Piotrkowska 282 – stoi tu tzw. Biała Fabryka (nazwa pochodzi od otynkowanych elewacji), gdzie działa Centralne Muzeum Włókiennictwa. Jest to najstarsza zachowana fabryka łódzka, pochodząca z lat 30. XIX w. Klasycystyczna, majestatyczna bryła budynku, do tego pierwszy łódzki komin i jedyna w mieście zachowana maszyna parowa tworzą wyjątkową atmosferę. Dodatkowo na ekspozycji obejrzeć można olbrzymią kolekcję zabytkowych maszyn, w tym również maszyn w ruchu oraz multimedialną prezentację o produkcji energii w fabryce. Z Muzeum sąsiaduje Skansen Łódzkiej Architektury Drewnianej z kolekcją zabytkowych domów tkaczy.

32. Piotrkowska 292 – stojąca tu kamienica nosi nazwę Domu pod Góralem. Oczywiście powodem takiej nazwy jest umieszczona na elewacji rzeźba mieszkańca Podhala. W ten sposób właściciel budynku, Jan Starowicz, podkreślał swoje przywiązanie do tradycji polskiej. Nie było to proste – pod zaborem rosyjskim demonstrowanie takiej postawy skutkowało represjami ze strony władz.

33. Plac Niepodległości – południowy kraniec ulicy Piotrkowskiej to z jednej strony miejskie targowisko, tzw. Górniak, z drugiej skwer z kościołem pw. św. Faustyny i poświęconym jej pomnikiem. Od 2006 r. jest to Patronka Łodzi.

Szlak wokół Księżego Młyna

Zespół urbanistyczny „Księży Młyn” to największy zabytkowy kompleks fabryczny Łodzi, powstały w drugiej połowie XIX wieku na miejscu dawnej osady młyńskiej, należącej do miejscowego plebana; stąd też wywodzi się jego nazwa. Został stworzony przez Karola Wilhelma Scheiblera, przedsiębiorcę z zachodniej Nadrenii, który przybył do Królestwa Polskiego w 1848 roku i po kilku latach osiedlił się  w Łodzi.  W skład kompleksu wchodzą budynki fabryczne, osiedla mieszkaniowe, rezydencje właścicieli, wille dyrektorskie, szkoła, szpitale, remiza straży pożarnej, gazownia, klub fabryczny, a także ogrody i parki. Budowę bawełnianego imperium rozpoczął Scheibler od zespołu fabryk przy Wodnym Rynku (obecnie Plac Zwycięstwa). Kolejne inwestycje obejmowały już teren Księżego Młyna, gdzie powstał największy w Łodzi wielowydziałowy kompleks fabryki tkanin bawełnianych sprzężony z osiedlem robotniczym i rezydencją dyrektora zakładów. Doświadczenie w pracy w firmach zachodnioeuropejskich i otwarcie na postęp techniczny uczyniły Scheiblera wiodącym łódzkim fabrykantem, z którego wzór brało wielu ówczesnych przedsiębiorców.
W wąskim znaczeniu Księży Młyn jest nazwą osiedla, ogromnej przędzalni i domów robotniczych wraz z krótką uliczką między nimi, położonego po zachodniej stronie ulicy Przędzalnianej, między ulicą Tymienieckiego a Fabryczną i parkiem Źródliska I. W szerszym znaczeniu obejmuje cały zespół urbanistyczny, który kształtował się do lat 20. XX wieku i  obejmuje posiadłości rodziny Scheiblerów oraz Grohmanów. W 1971 roku zespół urbanistyczny został uznany za zabytek architektury przemysłowej. Upadek przemysłu włókienniczego w ostatnich latach wymusił zmianę funkcji osiedla. Dziś Księży Młyn jest magnesem przyciągającym turystów, artystów i fotografów. W niebanalnych przestrzeniach pofabrycznych organizowane są ciekawe wydarzenia kulturalne, festiwale, pokazy mody, a dawne wille i pałace są dziś siedzibą  muzeów. Zapraszamy na spacer po dawnym włókienniczym imperium Scheiblera.

 1.Wodny Rynek

(obecnie Plac Zwycięstwa)

Powstał po 1840 roku, jako główne targowisko Nowej Dzielnicy, która rozszerzała dotychczasowe granice Łodzi obejmując teren pomiędzy dzisiejszymi ulicami: Narutowicza, Uniwersytecką, Fabryczną i Kilińskiego. Nazwa tego miejsca pochodzi od obfitości wód, które tutaj występowały. Rynek zaczął pełnić funkcję handlową dopiero po 1851 roku, kiedy to wybudowano trakt do Rokicin, gdzie znajdowała się najbliższa Łodzi stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej. Targowisko rozrastało się i stawało się coraz popularniejsze wśród mieszkańców miasta. Wkrótce na tym terenie zaczął budowę swojego imperium największy łódzki fabrykant - Karol Scheibler. Podjęto przebudowę parterowego domu, w którym zamieszkała rodzina przemysłowca, wzniesiono przędzalnię, a w północnej części rynku wybudowano w latach 1865–1868 pierwsze w Łodzi domy familijne według projektu Jana Bojankowskiego, które usytuowane były na wprost pałacu i fabryk, tworząc charakterystyczny układ typowego XIX- wiecznego osiedla przemysłowego.

 2. Pałac Karola Scheiblera

Plac Zwycięstwa 1

W 1856 roku stał tu skromny parterowy dom fabrykanta, ale już niecałe 10 lat później rozpoczęto jego przebudowę. Obecny neorenesansowy wygląd pałac uzyskał dopiero w wyniku przebudowy z lat 1884 – 1887. Rezydencja posiada piękną salę lustrzaną, w pokojach znajdują się ozdobne kominki i piece, ściany wyłożono tkaninami, boazerią i płytkami ceramicznymi. W gabinecie zachowała się także piękna mozaika
z weneckiego warsztatu Antonio Salviatiego przedstawiająca kobietę w stroju orientalnym z tamburynem. Od ponad 25 lat pałac jest siedzibą  jedynego w Polsce muzeum poświęconego sztuce filmu - Muzeum Kinematografii. Prezentowane zbiory to: zabytkowe urządzenia do projekcji filmów, plakaty filmowe
i scenografie z polskich produkcji. Niebywałą atrakcją jest zabytkowy fotoplastikon z 1900 roku,
który „zagrał” m.in. w „Vabanku” Juliusza Machulskiego. Obecnie można w nim oglądać trójwymiarowe zdjęcia łódzkich zabytków. Wnętrza pałacu Scheiblera były wielokrotnie wykorzystywane jako scenografia
do wielu filmów, między innymi: „Ziemi obiecanej”, „Stawki większej niż życie” – epizody: „Cafe Rose”
i „Żelazny Krzyż”, „Powrotu wilczycy”, „Między ustami a brzegiem pucharu” czy „Pożegnania jesieni”. Przy muzeum działa kino „Kinematograf”, w którym prezentowane są etiudy studentów łódzkiej szkoły filmowej oraz filmy o Łodzi.

3. „Centrala” fabryki Karola Scheiblera

Plac Zwyciestwa 2

To najstarszy fragment kompleksu fabrycznego Karola Scheiblera.  Przędzalnia z czerwonej cegły stanęła
w 1855 roku w sąsiedztwie Ogrodu Spacerowego (Park Źródliska) przy Wodnym Rynku. Zamontowano w niej nowoczesną maszynę parową o mocy 40 KM. W następnych latach powstawały kolejne monumentalne budowle: tkalnie, kotłownie, magazyny i wykańczalnie. Zwiększając produkcję przemysłowiec z czasem zaczął poszukiwać nowych miejsc na fabryki. Wtedy to narodził się „Pfaffendorf” – osiedle przemysłowe Księży Młyn, a najstarszą  część zakładów  bawełnianych położoną przy parku Źródliska zaczęto nazywać Centralą.

4. Park Źródliska

Ten najstarszy park miejski w Łodzi został założony w 1840 roku na terenie lasu rządowego, a jego dzisiejsza nazwa pochodzi od występujących na tym terenie licznych źródeł. W 1855 roku zachodnią część parku przekazano Karolowi Scheiblerowi, który wybudował tu swój dom i fabrykę. Ogród, który stworzył
za pałacem, znany jest jako Źródliska II. Część publiczna parku bardziej przypominała wtedy las, w części prywatnej ustawiono donice z drzewami pomarańczowymi, porcelanowe figurki zwierząt, altany, wybudowano basen i sztuczną grotę. W tej części parku podziwiać można najstarsze łódzkie platany, a także, podobnie jak w parku Źródliska I pomnikowe okazy dębów liczące po 300 lat. Po II wojnie światowej rozebrano ogrodzenie, wycięto część drzew, wytyczono nowe alejki i w 1947 roku park udostępniono mieszkańcom Łodzi.
Parki Źródliska I i Źródliska II zostały uznane w całości za pomnik przyrody oraz wpisane do rejestru zabytków. Dziś, ponownie ogrodzony i uporządkowany park z nowoczesnym budynkiem Palmiarni, w której oglądać można palmy sadzone ręką żony Karola Scheiblera – Anny, jest jednym z najpiękniejszych terenów spacerowych w Łodzi.

5. Pałac Oskara Kona

ul. Targowa 61/63

Neorenesansowa rezydencja została zbudowana w 1903 roku prawdopodobnie według projektu Franciszka Chełmińskiego. Po 1918 r. przeszła na własność Widzewskiej Manufaktury i stała się siedzibą jej prezesa Oskara Kona, uznawanego wówczas za jednego
z najbogatszych ludzi międzywojennej  Łodzi.  Do wnętrza rezydencji prowadzi wejście osłonięte portykiem wspartym na dwóch kolumnach. Bogato wyposażone i zdobione salony nie zachowały się do dnia dzisiejszego. Przetrwały pozostałości sztukaterii, witraże i drewniane schody. Obecnie gospodarzem budynku jest Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi.
To właśnie tutaj znajdują się słynne schody prowadzące do szkolnego kina, na których przesiadywali studenci „Filmówki”, m.in. Roman Polański, Krzysztof Kieślowski czy Andrzej Wajda. Podczas organizowanego corocznie Dnia PWSFTviT można poznać codzienne życie szkoły, spotkać się
z wykładowcami i studentami, zobaczyć specjalne projekcje filmów.

6. Biurowiec zakładów Scheiblera

ul. Targowa 65

Okazały budynek wzniesiony w 1912 roku zajmuje działkę w narożniku ulic Targowej i Fabrycznej.  Zbudowany na planie litery L i ozdobiony bogato secesyjnymi detalami dekoracyjnymi zyskał miękką, asymetryczną ornamentykę i kontrastujące kolorem tynki na elewacjach. Główne wejście do gmachu znajduje się od ul. Targowej, drugie, usytuowane od ul. Fabrycznej prowadziło do przedszkola. Ściany wnętrz ochronki zarząd firmy przyozdobił ku uciesze maluchów malowidłami nawiązującymi tematycznie
do bajek Braci Grimm. Dziś budynek jest siedzibą Wyższej Szkoły Sztuki i Projektowania w Łodzi.

7. Beczki Grohmana

ul. Targowa 46

Zabytkowe neogotyckie wejście do tkalni fabryki Ludwika Grohmana jest jednym z symboli przemysłowej Łodzi. Grohmanowie, podobnie jak Scheiblerowie, byli niemieckimi osadnikami, którzy w Łodzi znaleźli swą „Ziemię obiecaną”. Od rękodzielników wytwarzających tkaniny na ręcznych warsztatach, poprzez dużą manufakturę stali się właścicielami zmechanizowanych fabryk włókienniczych i jedną z najzamożniejszych rodzin fabrykanckich. Po I wojnie światowej Grohmanowie i Scheiblerowie skonsolidowali swe zakłady
we wspólne przedsiębiorstwo – Spółkę Akcyjną Scheibler i Grohman.
Szczyt ozdobnej bramy do tkalni L. Grohmana przywodzi na myśl średniowieczne zamki. Szeroki łuk wsparty jest na monumentalnych filarach przypominających kształtem szpule nici.  Ponieważ Grohmanowie przewodzili łódzkiej straży pożarnej, po wybudowaniu bramy niektórzy myśleli, że kolumny to beczki
na wodę lub, jak mówi znana miejska „legenda” – miejsce, w którym fabrykant ukrył część swej fortuny.

8. Dom Traugotta Grohmanna

ul. Targowa 81

U zbiegu ulic Targowej i Tylnej stoi typowy dla początków Łodzi przemysłowej dom rzemieślniczy. Należał on do Traugotta Grohmanna - ojca rodu łódzkich fabrykantów. Początkowo prowadził swoje interesy
w Warszawie, później w Zgierzu, w 1843 roku przeniósł się wraz z rodziną do Łodzi i przejął w dzierżawę teren, na którym postawił tkalnię. Zamieszkał w skromnym domu tuż obok fabryki. Obecnie w starannie odnowionym budynku znajduje się siedziba Niemieckiego Stowarzyszenia Kulturalno-Społecznego.

9. Willa Alfreda Grohmana

ul. Tylna 14

Kolejny dom rodziny Grohmanów, różni się znacznie od dużo skromniejszego domu Traugotta Grohmanna. Świadczy to o stopniowo poprawiającej się sytuacji finansowej rodziny bogacącej się na produkcji tkanin. Trójkondygnacyjny budynek wzniesiono w 1873 roku w stylu dworkowym. W 2001 roku został tu przeprowadzony generalny remont, podczas którego z ogromną dbałością zrekonstruowano sztukaterie, balustrady i inne elementy dekoracyjne. Na tyłach budynku znajduje się ogród, a w nim altana i rzeźba znanego twórcy amerykańskiego Soll LeWitta. Obecnie właścicielem obiektu jest Okręgowa Izba Radców Prawnych.

10. Willa Ludwika Grohmana i Park im. Jana Kilińskiego

ul. Tylna 9/11

W 1889 roku naprzeciwko domu Traugotta stanęła jedna z pierwszych luksusowych rezydencji w Łodzi zaprojektowana przez Hilarego Majewskiego. Neorenesansowa willa należąca do Ludwika Grohmana – syna Traugotta doskonale odzwierciedlała zamożność jej właściciela. W latach 1894-1896 dobudowano do niej klatkę schodową i ogród zimowy, a tuż przed wybuchem I wojny światowej piętrowy aneks z osobnym wejściem. W 1945 roku budynek zajęło NKWD i większość znajdujących się w nim przedmiotów została rozkradziona. Udało się uratować jedynie kilka obrazów, porcelanową zastawę i biurko Grohmanów, które trafiło do willi Herbsta. Później obiekt przechodził z rąk do rąk. W latach 90. XX wieku rozpoczął się remont, który do dzisiejszego dnia nie został ukończony. Rezydencja wyróżnia się okazałą bramą z kutą kratą, na której znajdują się inicjały LG (Ludwik Grohman). Willę otacza niemal 3-ha park im. Jana Kilińskiego założony pod koniec XIX stulecia przez L. Grohmana. Znajdziemy tu kilkanaście  drzew uznanych za pomniki przyrody. W  jego środkowej części znajdował się kiedyś staw.

11. Willa Henryka Grohmana

ul. Tymienieckiego 24

Budowę willi rozpoczęto w 1892 roku. Początkowo miały się w niej znajdować pomieszczenia biurowe, ale ostatecznie zamieszkał tu jeden z wnuków Traugotta Grohmanna i syn Ludwika - Henryk z rodziną, który przejął po ojcu prowadzenie rodzinnej firmy. Henryk był wielkim znawcą i kolekcjonerem dzieł sztuki. Willę kilkakrotnie przebudowywano, ale zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz zachowały się cenne detale architektoniczne i oryginalnie wyposażone pomieszczenia, m. in. gabinet przemysłowca, urządzony w duchu secesji wiedeńskiej. W okalającym budynek parku z pięknym, okazałym drzewostanem stoi stylowa altana. Od początku lat 90. XX wieku willa jest siedzibą Muzeum Książki Artystycznej, którego założyciele – państwo Tryznowie są miłośnikami i wydawcami pięknych książek. Ich wyjątkowa publikacja „Jakuba Boehmego objawienia dotyczące Boga, nicości i natury, także duszy ludzkiej i człowieczego ciała” została uznana
w 1994 roku za najpiękniejszą książkę świata.

12. Remiza  strażacka

ul. Tymienieckiego 30

Budowlę wzniesiono w 1891 roku z przeznaczeniem na remizę konnej straży pożarnej.
W 1900 roku dobudowano nawiązującą do architektury średniowiecznej pięciokondygnacyjną wieżę obserwacyjną. Po dokładnej renowacji obiekt przekształcono na centrum biurowe. Do dziś zachowany został pierwotny wygląd budynku, łącznie z oryginalnymi drzwiami dawnej wozowni i gongiem alarmowym na wieży. Przed wybrukowanym podjazdem stoi zabytkowa, żeliwna parowa pompa. Na tyłach działki zachowały się dawne budynki mieszkalne dla strażaków oraz ścianka do ćwiczeń. Malownicza budowla „zagrała” komisariat policji
w serialu „Komisarz Alex”.

13. Przędzalnia Scheiblera

ul. Tymienieckiego 25

Ten potężny, liczący 207 metrów gmach, to dawna przędzalnia zakładów Karola Scheiblera. Pierwotnie miał on cztery kondygnacje i konstrukcję ze zbrojonego betonu. Ta nowoczesna, jak na tamte czasy technologia zapobiegała wibracjom pochodzącym od pracujących maszyn i zapewniała odporność na ogień. W środkowej części budynku umieszczona była maszyna parowa, napędzająca warsztaty znajdujące się na różnych poziomach. W przędzalni zainstalowano 70 tysięcy wrzecion!   Ośmioboczne wieże mieściły klatki schodowe i windy. Tajemnicą pozostaje pochodzenie ozdobnego żeliwnego okapu nawiązującego stylem do sztuki arabskiej, stanowiącego element dekoracyjny fasady na wprost bramy wejściowej. To niezwykła rzadkość w architekturze przemysłowej. Obecnie w gmachu dawnej przędzalni urządzono stylowe mieszkania, tzw. lofty oraz apartamenty hotelowe dla turystów.

14. Osiedle robotnicze

ul. Księży Młyn

W 1875 roku, na wprost wejścia do fabryki wytyczono wewnętrzną ulicę osiedla robotniczego „Księży Młyn” – Aleję Karola Scheiblera. Miała formę  szerokiej ulicy  z drzewami  i trawnikami. Wzdłuż alei zbudowano dwa szeregi domów mieszkalnych i dodano trzeci przy ulicy Przędzalnianej. Domy są dwukondygnacyjne, zbudowane z czerwonej cegły, nieotynkowane i pozbawione zdobień. Wejścia do budynków znajdowały się od szczytu, prowadziły od nich długie korytarze. Na każdym piętrze są cztery mieszkania dwuizbowe
i cztery jednoizbowe. Pomiędzy domami dobudowano ubikacje i komórki. Cały teren był ogrodzony
i zamykany na noc. Z czasem wznoszono kolejne budynki, które powtarzały układ z Księżego Młyna. Tak powstało doskonale zorganizowane i zaplanowane w każdym calu osiedle dla pracowników fabryki Karola Scheiblera, tzw. „famuły”.

15. Budynek szkoły

ul. Księży Młyn 13

Najstarsza łódzka szkoła przyfabryczna była przeznaczona dla dzieci pracowników zakładów Karola Scheiblera. Gdy otwarto ją w 1875 roku, liczyła trzy oddziały i nauczało w niej trzech nauczycieli. Kilka lat później otwarto dodatkową klasę żeńską, szkoła liczyła wtedy 240 uczniów. Jednak ich liczba stale się zwiększała i to zmusiło Scheiblerów do budowy kolejnej placówki. W 1885 roku Edward Herbst, kurator obu szkół, podjął decyzję o ich połączeniu. Utworzono tu cztery oddziały chłopięce, trzy żeńskie i jeden mieszany - przygotowawczy. Do dziś szkoły tworzą okazały gmach, którego gospodarzem od niedawna jest Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi.

16. Konsumy

ul. Księży Młyn 14

W budynku zbudowanym w 1882 roku mieściły się konsumy, w których sprzedawano produkty spożywcze oraz pochodzące z fabryki firmowe resztki i wybrakowane towary po obniżonych cenach.  Do dokonywania zakupów upoważnieni byli robotnicy posiadający specjalne książeczki sklepowe. Zysk ze sprzedaży przeznaczony był na kasę zapomogową dla pracowników fabryki. Dziś miejsce to zajmuje Dom Wydawniczy „Księży Młyn” specjalizujący się w publikacjach o tematyce łódzkiej. Przy budynku zaczyna się alejka „Koci Szlak”.

17. Willa Matyldy i  Edwarda Herbstów

ul. Przędzalniana 72

Rezydencja jest bardzo ważnym elementem Księżego Młyna. Powstała w latach 1875-1877
i była prezentem dla córki Karola Scheiblera Matyldy oraz jej męża Edwarda Herbsta, pracownika,
a następnie dyrektora fabryki i współwłaściciela fortuny. Willa zbudowana w stylu włoskiego renesansu według projektu Hilarego Majewskiego miała 16 pomieszczeń – reprezentacyjne salony, sypialnie, garderoby, gabinet pana domu i jadalnię. Dobudowano do niej także salę balową i oranżerię. Murowany łącznik prowadził do pomieszczeń dla służby.  W nieco oddalonym budynku z wieżyczką zaprojektowanym przez Adolfa Zeligsona znajdowały się stajnia i powozownia. Rezydencja jest oddziałem Muzeum Sztuki
w Łodzi, a prezentowana wystawa ukazuje wnętrza fabrykanckie z końca XIX i początku XX wieku. Zgromadzona kolekcja mebli, obrazów, przedmiotów codziennego użytku i bibelotów pochodzi z różnych łódzkich pałaców pofabrykanckich. Budynki stajni i powozowni mieszczą Galerię Sztuki Dawnej.

18. Dom Krystiana Wendischa

ul. Przędzalniana 71

Budynek ten uznawany jest za najstarszy dom mieszkalny w Łodzi. Należał do Krystiana Wendischa, który
w 1824 roku podpisał z władzami Królestwa Polskiego umowę zobowiązującą go do otwarcia w Łodzi przędzalni bawełny. W 1825 roku fabrykant otrzymał w wieczystą dzierżawę teren Księżego Młyna i w tym samym roku wybudował dom wyglądem przypominający polski dworek szlachecki.

19. Szpital im. Karola Jonschera

ul. Milionowa 14

Lekarz rodziny Scheiblerów, Karol Jonscher, przedstawił projekt utworzenia pierwszego w Łodzi, a trzeciego
w Polsce przyfabrycznego szpitala dla robotników. W 1884 roku, za rzeką Jasień niedaleko fabryki wzniesiono budynek szpitala, jego fundatorką była wdowa po Karolu Scheiblerze, Anna z Wernerów.
W latach 50. XX wieku otrzymał imię Karola Jonschera  i do dziś służy mieszkańcom Łodzi.

Kalendarz
Kontakt
EXPO 2022