Urząd Miasta Łodzi

Zabytki

Będziesz zaskoczony, że w Łodzi jest tyle fascynujących obiektów do zwiedzania. Wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego został uhonorowany tytułem Pomnika Historii, w którego skład wchodzą m.in. wspaniałe łódzkie pałace, eklektyczne kamienice i stare fabryki.

Wille i pałace

Dom Towarzystwa Kredytowego w Łodzi

 ul. Pomorska 21, 90-202 Łódź
tel.: (+48) 696 085 153, (+48) 728 811 050
e-mail: biuro@pomorska21.pl
www: www.pomorska21.pl

Pałac Alfreda Biedermanna

Pałac fabrykancki wzniesiony w latach 1910-1912 w stylu modernistycznym z nawiązaniami do architektury klasycystycznej. Parter budynku miał charakter reprezentacyjny, piętro pełniło funkcje typowo mieszkalne. Wnętrza zdobiły liczne dzieła sztuki z rodzinnej kolekcji Biedermannów. Obecnie pałac należy do Uniwersytetu Łódzkiego. Oprócz sal i pomieszczeń dydaktycznych znajduje się tutaj Muzeum Uniwersytetu Łódzkiego, prezentujące pamiątki po najwybitniejszych pracownikach uczelni.

ul. Franciszkańska 1/3
91-431 Łódź

Pałac Augusta Haertiga

Pałac wzniesiony w latach 1895-1896 według projektu Franciszka Chełmińskiego w stylu eklektycznym jest doskonałym przykładem śródmiejskiej rezydencji łączącej funkcję mieszkalną oraz biurowo-handlową. Na parterze mieścił się kantor fabryczny, piętra zajmowały reprezentacyjne salony. Do dziś zachowały się cenne elementy wystroju i wyposażenia, m.in. dawne piece majolikowe, sztukaterie, malowidła. W głębi posesji znajdował się budynek farbiarni i wykańczalni tkanin. Przeprowadzone w ostatnich latach prace renowacyjne przywróciły dawny blask fasadzie i pałacowym wnętrzom.

ul. Piotrkowska 236, Łódź

Pałac Ewalda Kerna

Pałac Ewalda Kerna jest przykładem eleganckiej śródmiejskiej rezydencji fabrykanckiej końca XIX wieku. Wzniesiono go w latach 1896-1898 według projektu znanego łódzkiego architekta Franciszka Chełmińskiego dla właściciela fabryki mechanicznych krosien i odlewni żelaza. Pałac otrzymał pełną wdzięku i harmonii fasadę o neorenesansowo-empirowej formie, bogatej w detal zdobniczy. W części parterowej, opartej na cokole oblicowanym zielonym granitem, półkoliście zamknięte okna wieńczy festonowa dekoracja, przypominająca upiętą tkaninę. Kondygnacje oddziela meander, czyli ornament ciągły, utworzony z jednej linii załamującej się wielokrotnie pod kątem prostym. Okna pierwszego piętra opięte lizenami, zwieńczone są trójkątnymi tympanonami z akroteriami w formie muszli. Zdobią je także festony o motywie wstęg i wieńce. Powyżej biegnie fryz z płaskorzeźbionym ornamentem roślinnym oraz gzyms z kymationem jońskim. Dach zamyka attyka w formie balustrady spiętej dwoma wieżyczkami, poprzeplatanej dekoracjami z atrybutami przemysłu i handlu.

W wyniku kłopotów finansowych Ewald Kern sprzedał pałac na licytacji w 1903 roku. Od tamtej pory budynek kilkakrotnie zmieniał właścicieli. W 1930 roku kupiło go Powszechne Towarzystwo Handlowo – Przemysłowe Freda Greenwooda. Po 1960 roku swą siedzibę miała tu Wojewódzka Biblioteka Pedagogiczna, oddział łódzki Polskiej Akademii Nauk oraz Łódzkie Towarzystwo Naukowe. 

ul. Piotrkowska 179, 90-447 Łódź

Pałac Gustawa Adolfa Kindermanna

Pałac ten jest przykładem śródmiejskiej fabrykanckiej rezydencji. Wzniesiono go w latach 1910-1911 prawdopodobnie według projektu Karla Seidla z Wiednia w stylu neorenesansowym. Właścicielem rezydencji był Gustaw Adolf Kindermann, współwłaściciel zakładów wyrobów wełnianych przy ul. św. Andrzeja 63 (obecnie Andrzeja Struga).

ul. Piotrkowska 151, Łódź

Pałac Izraela K. Poznańskiego

Kompleks monumentalnych budowli ulokowanych przy ul. Ogrodowej jest jednym z najbardziej spekta­kularnych przykładów potęgi łódzkiego przemysłu "epo­ki pary". Ciąg olbrzymich gmachów otwiera rezydencja Poznańskich. Jej iście pałacowa forma, eksponowane położenie, ale także dzisiejsza funkcja powodują, że budowla ta pozostaje chyba najbardziej znanym pała­cem Łodzi.

Początki firmy sięgają lat 60. XIX stulecia, gdy w Łodzi osiedlił się przybyły z Kowala na Kujawach żydowski kupiec Kalman Poznański. Wspaniały rozwój baweł­nianego giganta nastąpił za czasów jego syna - Izraela Kalmanowicza (1834-1900). Z jego osobą wiąże się bu­dowa w 1890 roku pierwotnego pałacu, może według projektu Hilarego Majewskiego, na rogu ulic Ogrodowej i Zachodniej. Była to dość skromna jeszcze budowla dwukondygnacyjna, którą dość szybko zastąpiła wiel­ka rezydencja. Nie udało się jednoznacznie stwierdzić, kto był autorem koncepcji wzniesienia imponującego budynku, który wielkością i przepychem przyćmił więk­szość łódzkich rezydencji. Być może był nim wzięty architekt Adolf Zeligson. Nowsze opracowania sugeru­ją autorstwo Juliusza Junga i Dawida Rosenthala. Prace przedsię­wzięte na przełomie stuleci doprowadziły do powsta­nia rozbudowanego założenia na planie litery "L", które­mu towarzyszył położony na zapleczu ogród. Szcze­gólnie wspaniale prezentuje się część południowa na­kryta wypiętrzonymi, kopulastymi dachami i ozdobio­na figurami - alegoriami przemysłu. Pierwotnie w skład rezydencji wchodził też „ogród zimowy" o powierzchni 770 m2, umieszczony na piętrze i zaopatrzony w szklany dach.

Nietypowe było przeznaczenie tej wspaniałej bu­dowli. Pełniła ona, obok mieszkalnych, głównie funk­cje recepcyjne i biurowe. Znajdowały się tu też kantory i magazyny, ale także apartamenty dla ważnych klien­tów firmy. Najbardziej reprezentacyjne pomieszczenia umieszczono na piętrze. Narożnikowa Sala Jadalna o przepysznym wystroju także i dziś jest miejscem naj­słynniejszych łódzkich balów. Pałac stanowi siedzibę Mu­zeum Miasta, które obok ekspozycji ukazującej dzieje Łodzi, przechowuje pamiątki po słynnych muzycz­nych wirtuozach wywodzących się z Łodzi - Arturze Rubinsteinie i Aleksandrze Tansmanie, wybitnym poecie Julianie Tuwimie, czy jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim - Marku Edelmanie.

Źródło: "Kolorowe miasto"

ul. Ogrodowa15, 91-065 Łódź
tel. (+48) 42 654 03 23
http://www.muzeum-lodz.pl/

Pałac Juliusza Kindermanna

Pałac Juliusza Kindermanna jest kolejną wytworną rezydencją fabrykancką Łodzi. Wzniesiono go w latach 1907-1909 roku według projektu wiedeńskiego architekta Karla Seidla. Pałac otrzymał wspaniałą neorenesansową bryłę wzorowaną między innymi na rezydencjach florenckich. Unikalnym elementem fasady jest mozaika, której twórcą był malarz wiedeński Jan Schram, a realizacją projektu zajęła się pracownia Antonio Salviatiego z Wenecji. Dzieło to przedstawia handel bawełną. Widoczna na nim jedna z postaci (druga z prawej strony) to właściciel pałacu Juliusz Robert Kindermann, założyciel dużego przedsiębiorstwa wyrobów bawełnianych przy ul. Łąkowej 23/25, członek wielu organizacji miejskich, między innymi Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej, Rady Opiekuńczej Szpitala Anny Marii (dzisiaj dr Janusza Korczaka), Łódzkiego Towarzystwa Muzycznego. Nim powstał pałac znajdowały się tu dwa drewniane domy tkackie, w których urządzono biura oraz skład gotowych wyrobów Kindermannów. Pierwotnie w 1842 roku istniał tutaj sklep Alojzego Kobera o nazwie „Szynk soli”. Kupiec prowadził także handel towarami korzennymi.

Przed pałacem usytuowany jest „Kufer Reymonta” kolejny pomnik „Galerii Wielkich Łodzian” autorstwa Marcela Szytenchelma, przedstawiający siedzącego na kufrze podróżnym noblistę Władysława Stanisława Reymonta, czyniącego zapiski z niewielkim notatniku.

ul. Piotrkowska 137, Łódź

Pałac Karola Poznańskiego

Pałac Karola Poznańskiego powstał w latach 1904-1908 według projektu Adolfa Zeligsona. W rezydencji zamieszkiwał Karol, syn Izraela z żoną Felicją z Osserów i dziećmi. Budowlę wzniesiono na planie podkowy tworząc jednocześnie wewnętrzny dziedziniec. Rezydencja Karola Poznańskiego była pierwszym budynkiem w Łodzi, gdzie już w fazie projektu zaplanowano rozmieszczenie centralnego ogrzewania z własną kotłownią. Dwukondygnacyjny pałac otrzymał fasadę w stylu florenckiego renesansu. W bryle wyróżnia się szczególnie półokrągły narożnik przykryty spłaszczoną kopułą oraz secesyjne okno umieszczone w południowej elewacji. Do rezydencji prowadziły aż trzy wejścia, jednak to najbardziej reprezentacyjne znajduje się wraz z podjazdem od strony ul. 1 Maja. Na parterze znajdowały się reprezentacyjne salony, jadalnia, gabinety i buduary. Na kolejną kondygnację prowadziła wewnętrzna klatka schodowa, wyłożona marmurem. W jej ścianie umieszczono witraż, przez który wpadały promienie słoneczne, barwnie rozświetlając przejście. Układ pomieszczeń na pierwszym piętrze zaplanowano podobnie do tego na parterze. Owalny salon usytuowano w narożniku, następnie trakt prowadził do pokoju bilardowego, gabinetu i salonu połączony z ogrodem zimowym, który zdobiły sztukaterie i wodotryski. Pokoje w skrzydłach bocznych przeznaczono dla rodziny Poznańskich, zaś piwnice i sutereny na pomieszczenia gospodarcze i pokoje dla służby. Wszystkie salony były bogato dekorowane boazeriami, marmurami i elementami metaloplastyki. W rezydencji doszło również do przykrego zdarzenia. W swoim pokoju u zastrzelił się Jerzy, syn Karola, którego pochodzącą ze sfery robotniczej wybrankę serca, nie zaakceptowała rodzina. Obecnie wnętrza pałacu zajmuje Akademia Muzyczna, warto przyjść tu na cykl poniedziałkowych koncertów wykonywanych przez studentów i ich profesorów.

ul. Gdańska 32,  90-716 Łódź
http://www.amuz.lodz.pl/lifemotion/pl/

Pałac Karola Scheiblera

Karol Scheibler (1820-1881) przybył do Łodzi w 1852 roku. Jak chce tradycja, początkowo zamieszkiwał w parterowym, dziś już nie istniejącym, domku tkackim przy ulicy Piotrkowskiej 263. Po wydzierżawieniu rozległego terenu, stanowiącego fragment Ogrodu Angielskiego przy Wodnym Rynku, przystąpił do budowy kompleksu fabrycznego i pierwszej swej rezydencji.

Karol Scheibler zdecydował się na rozbudowę siedziby w 1865 roku. Budynek podwyższono o jedną kondygnację, a do bocznej elewacji dobudowana została parterowa stajnia. Między nową i starą częścią wzniesiono element świadczący o aspiracjach właściciela - trzypiętrową wieżę schodową, mieszczącą później także szyb windy.

Jednolite od tej chwili, tynkowane elewacje uzyskały wyważony, spokojny charakter z dekoracjami wykorzystującymi motywy neorenesansowe. Główne wejście do pałacu ulokowano od podwórca, nadając mu formę parterowego westybulu. Elementem scalającym długą fasadę północną było horyzontalne boniowanie. Od strony Wodnego Rynku pojawił się neomanierystyczny szczyt, akcentujący nie oś pałacu, lecz wieżę. Na ścianach znajdują się boazerie i imitacje kurdybanów, wzorzyste tapety i malowidła. Do cennego wyposażenia należy też mozaika weneckiego warsztatu D. Antonio Salviattiego, umieszczona nad jednym z kominków.

Obecnym gospodarzem pałacu jest Muzeum Kine­matografii, które prowadząc od wielu lat skomplikowany remont i konserwację obiektu, pozostaje równocze­śnie „żywą" instytucją kulturalną - organizatorem inte­resujących wystaw, balów i spotkań artystów.

Plac Zwycięstwa 1, 90-312 Łódź
kinomuzeum.pl

Pałac Maksymiliana Goldfedera

Maksymilian Goldfeder - jeden z największych później łódzkich rekinów finansjery przyjechał z rodzinnej Warszawy w roku 1870 do Łodzi, gdzie jego krewny, Adolf Goldfeder, prowadził dom bankowy. Praca w banku dała mu pewną towarzyską pozycję w mieście, a do tego po trzech latach wżenił się w bogatą rodzinę łódzkiego fabrykanta, Zygmunta Jarocińskiego. W 1877 r. otworzył własny kantor bankowy. Po zgromadzeniu niemałego majątku postanowił zbudować własną siedzibę. Jak było w łódzkim zwyczaju miał to być pałac, który swoją okazałością i lokalizacją przy pryncypalnej ulicy miasta, w najbardziej reprezentacyjnym jej odcinku, miał świadczyć o wysokiej pozycji Maksymiliana Goldfedera w Łodzi.

Ten niezwykle elegancki pałac jest neorenesansowy, nawiązuje do XVI-wiecznych pałaców włoskich. Arkadowe okna parteru kontrastują z bogatym obramieniem okien pierwszego piętra, ujętych kolumnami i zwieńczonych półowalnymi frontonami z motywem konchy. Pomiędzy maleńkimi otworami okiennymi niskiej trzeciej kondygnacji widzimy fryz z motywami kwiatowej girlandy, podtrzymywanej przez putta. Parter budynku zajmował dom bankowy, natomiast bogato dekorowane piętro mieściło reprezentacyjne pomieszczenia mieszkalne. W pałacowej oficynie mieszkała liczna rodzina bankiera.

Pierwsza wojna światowa i zmiany polityczno-ekonomiczne w porewolucyjnej Rosji zachwiały podstawami majątku bankiera, a po jego śmierci w 1923 r. bank padł. Budynek na licytacji zakupiła w 1930 r. dyrekcja tramwajów podmiejskich ŁWEKD (Łódzkie Wąskotorowe Elektryczne Koleje Dojazdowe, bo tramwaje miejskie wówczas to KEŁ - Kolej Elektryczna Łódzka). Po II wojnie światowej pałacem dysponowały nadal tramwaje MPK, teraz już jedne, podmiejskie i miejskie razem. Opuściły one tę siedzibę w końcu lat 80. Przez wiele lat, do dziś jest to siedziba studenckiego centrum kultury, słynne "siódemki" a także Irish Pub.

ul. Piotrkowska 77, 90-423 Łódź

Pałac Maurycego Poznańskiego

Pałac został wzniesiony około 1896 r., wg projektu Adolfa Zeligsona, dla Maurycego Poznańskiego i jego żony Sary z domu Sielberstein. Wybudowany w stylu eklektycznym, był wzorowany na pałacach Wenecji, miał charakter rezydencjalno - mieszkalny. Od 1947 r. gmach jest wykorzystywany przez Muzeum Sztuki, które dla potrzeb wystawienniczych usunęło z większości salonów sztukateryjne dekoracje i boazerie. Przetrwały one jedynie w dzisiejszej sali odczytowej oraz w imponującej klatce schodowej, ze ścianami wykładanymi trawertynem i marmurem, finezyjną balustradą oraz z ogromnym witrażem.

W pałacu znajduje się siedziba Muzeum Sztuki (ms1).

ul. Więckowskiego 36, 90-734 Łódź
msl.org.pl

Pałac Roberta Schweikerta

Pałac wybudowano w 1912 r. z dala od zabudowań fabrycznych, mieszczących się przy ul. Wólczańskiej 215, według projektu Romualda Millera. Forma budynku zdradza wpływy baroku, klasycyzmu i modernizmu. Układ wnętrz i towarzyszących zabudowań nawiązuje do francuskiego typu pałacu "entre cour et jardin" odznaczającego się symetrią oraz harmonią założenia. Budynek wyposażony był w rzadko wówczas spotykane udogodnienia jak windy, centralny odkurzacz, wentylację, a także elektrycznie opuszczany żyrandol. Przed budynkiem znajduje się reprezentacyjny dziedziniec "cour d'honneur", po bokach usytuowano zabudowania gospodarcze. Godny uwagi jest ogród, którego osiowość i symetria przywodzą na myśl geometryczny ogród włoski. Natomiast elementy jak sadzawki, tarasy i pawilon nawiązują do założenia francuskiego ogrodu klasycystycznego. Obecnie w pałacu ma swą siedzibę Instytut Europejski.

ul. Piotrkowska 262, 90-361 Łódź
develop.e-natolin.eu

Pałac rodziny Scheiblerów

Pałac jest przykładem eleganckiej neorenesansowej miejskiej rezydencji fabrykanckiej. Powstał w wyniku kilkakrotnej przebudowy domu farbiarza Karola Gebhardta, wzniesionego w 1844 roku. W głębi posesji w 1853 roku ówczesny właściciel Leonard Fessler wybudował pierwszy w mieście młyn parowy. W połowie lat 80. XIX wieku posesję nabyła rodzina Scheiblerów.

Obiekt wzniesiony w 1845 roku pierwotnie jako piętrowy, klasycystyczny dom; reprezentacyjny charakter i neorenesansowy wystrój uzyskał w wyniku wielokrotnych przebudów dokonanych w latach 80. i 90. XIX wieku dla rodziny Scheiblerów. Bryłę pałacu wyróżniała narożna wieża nakryta namiotowym hełmem. Na parterze rozmieszczone były reprezentacyjne salony, jadalnia oraz sala lustrzana, piętro zajmowały pomieszczenia prywatne domowników. Wnętrza w znacznej części zachowały bogaty wystrój ze sztukateriami, polichromiami i majolikowymi piecami. Obecnie budynek jest użytkowany przez Politechnikę Łódzką.

ul. Piotrkowska 266/268, 91-361 Łódź

Pałac Steinertów

Pałac Steinertów powstał w latach 1909-1910 dla braci Emila i Karola - spadkobierców Fabryki Wyrobów Bawełnianych i Apretury „Karl Steinert”. Rezydencja została zaprojektowana dla dwóch rodzin, stąd jej bryłę tworzą dwa niemalże „bliźniacze” skrzydła. By dodać lekkości potężnej bryle opartej na dojrzałych renesansowych wzorcach północnoniemieckich, architekt Alfred Balcke zaprojektował pełne wdzięku szczyty zakończone wolutami oraz usytuowane poniżej dwa wykusze. W części centralnej umieszczono przeloty bramne, ponad którymi widnieją inicjały właścicieli, symbol industrialny – figurka prządki w kole zębatym, symbolizująca profesję rodzinną oraz kartusz z datą budowy rezydencji i pozdrowieniem „Salus intrantibus” (zdrowie wchodzącym). Pałac od strony ogrodu posiada konstrukcję reglową.

Właściciele pałacu byli potomkami tkacza saksońskiego Karola Steinerta, który przybył do Łodzi w 1829 roku. Przedsiębiorstwo Steinertów zajmowało trzy działki przy ulicy Piotrkowskiej opatrzone numerami 272, 274 i 276. Powstało w latach 30. XIX stulecia, kiedy to wybudowano niewielką drukarnię perkalu. Następnie powstał dom zwany „dworkiem Steinerta” z facjatką od strony ulicy, a po kilku latach kolejne zabudowania fabryczne usytuowane w głębi posesji. W 1896 roku Adolf Konrad Steinert (ojciec Emila i Karola) wzniósł pierwszą rodzinną rezydencję (Piotrkowska 272), nadając jej cechy neorenesansowego pałacu.

ul. Piotrkowska 272 a, b, 90-361 Łódź

Pasaż Ludwika Meyera

Dzisiejsza ulica Moniuszki to dawny prywatny pasaż należący do łódzkiego przedsiębiorcy Ludwika Meyera. Postanowił on wznieść tu rezydencje dla carskich urzędników gubernialnych z Piotrkowa Trybunalskiego, którzy mieli prawdopodobnie przenieść się do Łodzi, lecz nigdy to nie nastąpiło. Niemniej jednak Meyer zaczął budować pierwsze reprezentacyjne wille, które wyposażył w instalację gazową i wodnokanalizacyjną. Pasaż stał się wkrótce najnowocześniejszą ulicą Łodzi. Uruchomiono tu m.in. w 1904 roku po raz pierwszy w Łodzi elektryczne oświetlenie uliczne.

Pod nr 4 w latach 1884-1885 powstała pierwsza willa dla samego Ludwika Meyera w stylu włoskiego renesansu, do której prowadziły wachlarzowe schody. Jej dawny wystrój nie zachował się do dziś. W 1903 roku zakupił ją łódzki oddział rosyjskiego Banku Wołżsko-Kamskiego, a obecnie mieści się tu Urząd Pocztowy. Niegdyś przed wejściem do willi rozciągał się ogród, który przekazano pod budowę gmachu YMCA.

W dawnym pasażu Meyera odnajdziemy jeszcze trzy inne wille wybudowane ok. 1885 roku wg projektu przypisywanego Hilaremu Majewskiemu. Dwie wille pod nr 6/8 i 7/9 wyglądają niemal tak samo, jakby były wiernymi kopiami, trzecia willa powstała pod nr 5. Pasaż Meyera zamieszkiwał m.in. jeden z prezydentów miasta - Władysław Pieńkowski, fabrykant Zygmunt Jarociński oraz mieściła się tu redakcja i drukarnia Dziennika Łódzkiego, a także pracownia Bronisława Wilkoszewskiego, który uwiecznił przedwojenną Łódź na fotografiach. Meyer ostatecznie przekazał Pasaż z zabudową miastu, a sam wyprowadził się na początku XX wieku na teren posiadła Mania, gdzie prowadził fabrykę wyrobów bawełnianych.

ul. Moniuszki 3/9, Łódź

Willa Arnolda Stillera

Willę Arnolda Stillera, łódzkiego fabrykanta żydowskiego pochodzenia, wzniesiono przy dawnej ulicy Cegielnianej (obecnie ulicy Jaracza 45) w latach 1891-1893 prawdopodobnie według projektu Hilarego Majewskiego. Rezydencja otrzymała cechy północnego renesansu i manieryzmu. W latach 1899-1901 budynek główny został powiększony, dobudowano wówczas południowe skrzydło, okrągłą klatkę schodową i wieżyczkę. Autorem projektu rozbudowy willi był Dawid Lande. Dwukondygnacyjny budynek rezydencji to dość wyjątkowy obiekt o rzadko spotykanym, manierystycznym wyglądzie fasady połączonym ze stylem Ludwika XIII. Elewacje zdobi czerwona cegła, którą akcentują białe, tynkowane narożniki. Na parterze willi znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjne w tym salony, jadalnia, apartamenty gościnne, palarnia, gabinet pana, łazienki i biblioteka ze stołem bilardowym. Na pierwszym piętrze znajdowały się pomieszczenia mieszkalne zdobione sztukateriami o motywach secesyjnych. Budynek z pewnością był otoczony ogrodem, którego fragmenty przetrwały do dziś.

Arnold Stiller założył swoją pierwszą fabrykę w latach siedemdziesiątych XIX wieku przy ul. Piotrkowskiej 22 w Łodzi. Szybki zysk i rozwój firmy zapewnił mu możliwość zainwestowania w kolejne nieruchomości. Wystawił więc zarówno willę, jak i fabrykę po drugiej stronie ulicy Cegielnianej (obecnie ul. Jaracza), którą prowadził od 1893 roku w spółce z mężem swojej siostry Matyldy, Juliuszem Bielschowskim. Wielowydziałowa fabryka wyposażona w przędzalnię, tkalnię, farbiarnię i wykańczalnię, produkowała głównie wyroby wełniane.

Obecnie w dawnej willi Arnolda Stillera mieści się restauracja, biura oraz pub.

ul. Jaracza 45, 90-249 Łódź

Willa Edwarda Herbsta

Edward Herbst (1844-1921) został mężem Matyldy Scheibler w maju 1875 roku. Był świetnie zapowiadającym się dyrektorem największych łódzkich zakładów włókienniczych, ona - córką twórcy ich potęgi. W tym samym roku powstała willa na Księżym Młynie, najpewniej dzieło architekta Hilarego Majewskiego. Zbudowana w duchu neorenesansu włoskiego siedziba stanowiła element wielkiego założenia przestrzennego, w którego skład wchodziły: ogromny kompleks fabryczny, osiedle robotnicze i właśnie wspomniana rezydencja.

Jednocześnie jednak neorenesansowa willa, ulokowana nad brzegiem ważnej, dziś trochę zapomnianej łódzkiej rzeki Jasieni, różniła się znacznie od pozostałych części Księżego Młyna. Stanowiła zamknięty organizm, zwrócony swym wewnętrznym życiem bardziej w stronę ogrodu umieszczonego nad stawem na rzece niż w kierunku ceglanych przędzalni.

Willa pozostaje jednym z najciekawszych i najliczniej odwiedzanych zabytków niegdysiejszej przemysłowej metropolii. Jest też pozytywnym symbolem nowego poj­mowania dziedzictwa kulturowego Łodzi.

ul. Przędzalniana 72, 90-338 Łódź

Willa Gustawa Schreera

Willę wybudowano w latach 1893-1894 według projektu Gustawa Landau-Gutentegera dla rodziny Gustawa Schreera. O dacie zakończenia budowy świadczy napis wkomponowany w posadzkę sieni “Salve 1894”. Budynek nawiązuje stylem do renesansu z elementami eklektycznymi. Wnętrza o charakterze mieszkalnym zachowały dekoracje neorokokowe i neorenesansowe. Dziedziniec budynku od ulicy jest oddzielony ogrodzeniem z wkomponowaną literą ”S”.

ul. Narutowicza 48, 90-135 Łódź

Willa Henryka Grohmana

Willa usytuowana jest na terenie dawnej, przemysłowej posiadłości Ludwika Grohmana. Została wybudowana w 1892 r. według projektu Hilarego Majewskiego, w stylu nawiązującym do włoskiego renesansu z nietypową, nietynkowaną, ceglaną elewacją. Początkowo przeznaczona dla urzędników przedsiębiorstwa, ostatecznie stała się siedzibą syna Ludwika Grohmana, Henryka – znanego kolekcjonera dzieł sztuki. Obecnie w budynku mieści się Muzeum Książki Artystycznej.

ul. Tymienieckiego 24/26, 90-349 Łódź
www.book.art.pl

Willa Jakuba Kestenberga

Willę Jakuba Kestenberga wybudowano w latach 1902-1903 prawdopodobnie według projektu Franciszka Chełmińskiego. Jest to narożny budynek znajdujący się na skrzyżowaniu dawnej ul Cegielnianej (obecnie Jaracza) z ulicą Nowotargową (obecnie Sterlinga), za którym znajdował się niewielki ogród z piętrową altaną. Na dziedziniec prowadziła secesyjna brama o opływowych kształtach, dekorowana roślinnymi motywami. W eklektycznych fasadach zobaczymy elementy nawiązujące do klasycyzmu, baroku, czy secesji. Na szczególną uwagę zasługuje elewacja o charakterze pałacowym, znajdująca się przy ul. Sterlinga, w której umieszczono dekoracyjne wzory secesyjne w środkowej części jej szczytu. Elewacja od strony ul. Jaracza, prezentuje się nieco inaczej. Budynek pełnił funkcję handlową jak również reprezentacyjno-mieszkalną. Na parterze znajdowały się pomieszczenia biurowe oraz kantor. Kolistą klatką schodową można było dostać się na reprezentacyjne piętro, gdzie znajdowały się salony mieszkalne ozdobione sztukateriami utrzymanymi w duchu secesji a przedstawiającymi konwalie, róże, maki, ananasy, poziomki, czy liście dębów lub kłosy zbóż.

Po 1948 roku nieruchomość należała do przedsiębiorstwa wyrobów konfekcyjnych, a następnie Zakładów Wyrobów Odzieżowych „Emfor”. Mieściły się w niej głównie pomieszczenia biurowe. Wnętrza przebudowano w 1955 roku i zniszczono ich pierwotny wygląd, choć do dziś można jednak odnaleźć elementy secesyjnych sztukaterii, dawne lustra na klatce schodowej, czy malowane okna imitujące witraże. Dawna rezydencja Kestenbergów powstał w bliskim sąsiedztwie fabryki wyrobów wełnianych, którą uruchomiono w 1900 roku. Od niedawna w dawnym pałacu Jakuba Kestenberga mieści się Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna.

ul. Sterlinga 26, Łódź

Willa Jarischów

Pałac został zbudowany w 1925 r. przez synów austriackiego przemysłowca Floriana Jarischa. We wnętrzach budynku zachowały się okazałe sztukaterie i witraże wykonane w pracowni Dezyderego Mocznaya. Po 1945 r. przeznaczony dla administracji miejskiej, mieści się tam Centrum Obsługi Mieszkańców Łódź - Śródmieście.

al. Kościuszki 88, 90-437 Łódź

Willa Józefa Richtera

Willa została wzniesiona w 1898 r. według projektu Piotra Brukalskiego. Była jedną z trzech wchodzących w skład zespołu rezydencjonalno - fabrycznego należącego do czeskiej rodziny Richterów. Wybudowana w stylu nawiązującym do włoskiego renesansu, z piękną loggią od strony parku oraz eklektycznymi wnętrzami z przewagą elementów neorenesansowych i klasycystycznych. Parter zajmowały pomieszczenia o charakterze reprezentacyjnym: gabinet, salony oraz bogato dekorowana jadalnia. Piętro pełniło funkcje typowo mieszkalne. Mieściły się tam sypialnie oraz pokoje dzieci. Obecnie budynek zajmuje Politechnika Łódzka.

ul. ks. Skorupki 10/12, 90-532 Łódź

Willa Leona Rappaporta

Jedna z najciekawszych siedzib fabrykanckich wzniesiona w 1905 roku. Bryłę budynku od strony zachodniej urozmaica wieża z bogatą ornamentyką w stylu secesyjnym. Wnętrza miały przeznaczenie mieszkalne i biurowo-administracyjne. Do dzisiejszego dnia zachowało się wiele secesyjnych dekoracji w postaci florystycznych zdobień ściennych.

ul. Rewolucji 1905 r. 44, Łódź

Willa Leopolda Kindermanna

Wybudowana w 1903 r. według projektu Gustawa Landau-Gutentegera jest najpiękniejszą willą secesyjną w Polsce. Malownicza fasada pokryta jest bogatą dekoracją nawiązującą do motywów roślinno - animalistycznych. Wnętrza zostały ozdobione równie bogatymi dekoracjami stiukowymi, wśród których dominują motywy liści kasztanowca, kwiatów róży, jabłoni, irysów i maków. Dopełnieniem są imponujące witraże oraz wejście osłonięte portykiem w kształcie drzew jabłoni. Budynek miał charakter typowo mieszkalny z pomieszczeniami reprezentacyjnymi usytuowanymi na parterze. Obecnie willę zajmuje Miejska Galeria Sztuki.

ul. Wólczańska 31, 90-607 Łódź
www.mgslodz.pl

Willa Oskara Kona

Willa została wybudowana w 1895 r., dla przedsiębiorcy budowlanego Jana Stecka. Jej projekt sporządził Franciszek Chełmiński. Według pierwotnego założenia willa nawiązywała stylem do renesansu. Późniejszy jej użytkownik, właściciel Widzewskiej Manufaktury - Oskar Kon, zmienił jej formę. Z bogatego, eklektycznego wystroju wnętrz do czasów obecnych dotrwało niewiele elementów.

Obecnie w willi znajduje się siedziba Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej, którą ukończyło wielu wybitnych reżyserów, operatorów i aktorów, jak np.: Andrzej Wajda, Krzysztof Kieślowski, Krzysztof Zanussi, czy Roman Polański.

ul. Targowa 61, 90-323 Łódź
www.filmschool.lodz.pl

Willa Reinholda Richtera

Willa wzniesiona w latach 1903-1904 według projektu podpisanego przez Ignacego Stebelskiego. Architektura budynku nawiązuje stylowo do renesansu niemieckiego.
Do wnętrz rezydencji prowadzi ozdobne wejście od ulicy ks. I. Skorupki. Z holu można przejść do dawnych reprezentacyjnych wnętrz, m.in. do jadalni i salonu, ogrodu zimowego oraz gabinetu. Piętro zajmowały pokoje mieszkalne, saloniki i sypialnie. Obecnie mieści się tu Rektorat Politechniki Łódzkiej. 

Przy willi wybudowano również portiernię oraz bramę wjazdową. Rezydencję otacza park im. bpa M. Klepacza, w którym znajduje się wiele cennych okazów drzew, m.in. pomnikowy dąb zwany „Fabrykantem”.

ul. ks. Skorupki 6/8, 90-532 Łódź
www.p.lodz.pl/pl

Willa Wilhelma Teschemachera

Przy dawnej ulicy Pustej (obecnie Wigury) znajduje się dawna rezydencja Wilhelma Teschemachera wybudowana w latach 1890-1892. Neorenesansowej willi nadano wygląd rzymskiego Palazzo Farnese. Powstała ona w bliskim sąsiedztwie fabryki pruneli, czyli trwałych, wzorzystych, jedwabnych tkanin, używanych m.in. do obić mebli i obuwia damskiego. Do wnętrz rezydencji prowadziło wejście usytuowane w zachodniej fasadzie budynku. Na szczególną uwagę zasługują wnętrza willi, które choć zdewastowane po drugiej wojnie światowej, zostały odrestaurowane. Centralną część budynku stanowi holl z reprezentacyjną klatką schodową. Jedną z jego ścian zdobi kominek, nad którym umieszczono flamandzkie lustro z drugiej połowy XIX wieku w ramie zdobionej kością słoniową i kamieniami półszlachetnymi. Na parterze znajdowały się również salony reprezentacyjne, jadalnia, biblioteka oraz gabinety. Na szczególną uwagę zasługuje oranżeria, gdzie do dziś możemy podziwiać fontannę z umieszczoną nad nią mozaiką z weneckiego warsztatu Antonio Salviattiego. Na pierwsze piętro, gdzie znajdowały się pokoje mieszkalne, sypialne i garderoba prowadziła klatka schodowa, której ścianę zdobi obecnie współczesny witraż. W 1922 roku rezydencję kupili Eitingonowie, jedni z najbogatszych łódzkich fabrykantów, którzy byli m.in. członkami loży wolnomularskiej o nazwie B’nei B’rith. Budynek został zaadoptowany do potrzeb nowych właścicieli i był przez nich zamieszkiwany do czasu wybuchu drugiej wojny światowej.

Obecnie w dawnej rezydencji mieści się: Centrum Fotografii Krajoznawczej oraz siedziba łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno – Krajoznawczego i restauracja.

 ul. Wigury 12A, Łódź
lodz.pttk.pl/drupal/index.php

Domy i kamienice

Kamienica Scheiblerowska

Była to pierwsza wybudowana z rozmachem kamienica wielkomiejska Łodzi. Powstała w latach 1879-1881 dla najbogatszego łodzianina XIX w. Karola Scheiblera. Na parterze usytuowano główny skład towarów właściciela oraz eleganckie sklepy: kapeluszniczy, wyrobów platerowych oraz towarów luksusowych. Na wyższych kondygnacjach znajdowały się apartamenty.

ul. Piotrkowska 11, Łódź

Kamienica Sendrowicza

Kamienica jest jednym z najciekawszych przykładów architektury wielkomiejskiej Łodzi. Wzniesiono ją w 1898 roku dla Izraela Sendrowicza, według projektu znanego łódzkiego architekta Dawida Lande. Gmach otrzymał barwną eklektyczną formę, łączącą elementy zaczerpnięte ze sztuki gotyku, renesansu, manieryzmu i baroku.

ul. Piotrkowska 12, Łódź

Dawny Dom Bankowy Landaua

Wzniesiono go w latach 1902-1903 według projektu znanego łódzkiego architekta Gustawa Landau-Gutentegera. Kamienica stanowi doskonałe połączenie architektury neobarokowej z secesją. Niegdyś na pierwszym piętrze mieściła się filia warszawskiego Banku „Wilhelm Landau”. Wyższe kondygnacje zajmowały luksusowe mieszkania, parter zaś wypełniały eleganckie sklepy.

ul. Piotrkowska 29, Łódź

Kamienica Szmulowicza

Kamienica jest przykładem budowli secesyjnej o zgeometryzowanych formach. Wzniesiono ją w latach 1903-1904 według projektu Gustawa Landau-Gutentegera dla Jakuba Szmulowicza. Przed posesją stoi „Lampiarz”. Upamiętnia on pierwsze w Łodzi elektryczne oświetlenie witryny sklepu „American Diamant Palace”, które miało miejsce 7 maja 1906 roku.

ul. Piotrkowska 37, Łódź

Kamienica Kohna

Kamienica jest prawdopodobnie pierwszą budowla secesyjną miasta. Powstała w latach 1901-1902 dla przemysłowca i finansisty Oskara Kohna, od 1912 roku głównego akcjonariusza i dyrektora generalnego Widzewskiej Manufaktury. W fasadzie odnajdziemy bogactwo secesji w postaci stylizowanych kwiatów, dynamicznie wijących się łodyg, pęków liści i drzew laurowych.
 W kamienicy mieściła się siedziba Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, a w podwórzu znajdował się prywatny dom modlitwy Eliakima Gliksmana i Jakuba Jankielewicza, zniszczony  w czasie II wojny światowej.

ul. Piotrkowska 43, Łódź

Dom Mullera

Dom powstał w drugiej połowie lat 60. XIX stulecia w stylu eklektycznym. W latach 80. jego właścicielem był Fryderyk Muller, który miał tutaj swoją aptekę. Mieścił się tu także skład fortepianów i nut firmy „Gebethner i Wolff” oraz agentura warszawskiego Kuriera Codziennego, na łamach którego w 1897 roku ukazało się pierwsze wydanie „Ziemi Obiecanej” Władysława Reymonta.

ul. Piotrkowska 46, Łódź

Kamienica Kondstada

Powstała w 1885 roku kamienica jest jednym z najelegantszych budynków miasta. Wzniesiona według projektu Juliusza Junga w stylu eklektycznym, nawiązuje do pełnego wdzięku renesansu francuskiego. Mieściła się tutaj główna siedziba firmy pośredniczącej w handlu Hermana Konstadta oraz sklep Towarzystwa „Skorochód” oferujący 15 tysięcy par butów na każdą okazję.

ul. Piotrkowska 53, Łódź

Dawny hotel "Victoria" oraz teatr "Victoria"

Określane były jako jedne z najelegantszych tego typu placówek w mieście. Powstały z inicjatywy Wilhelma Kerna w latach 1876-1877. Hotel proponował wygodne i zadbane pokoje oraz wykwintne posiłki. Teatr zaś był mekką kulturalną Polaków. Po jego spaleniu założono tu tor wrotkowy, a następnie „Cassino”- najelegantsze kino w Królestwie Polskim.

ul. Piotrkowska 67, Łódź

Dawny pałac Geyerów

Był to reprezentacyjny gmach Towarzystwa Akcyjnego Ludwika Geyera. Wzniesiony w 1884 roku przez synów protoplasty rodu w najbardziej ruchliwym punkcie miasta podnosił prestiż rodzinnego przedsiębiorstwa. W XIX wieku mieściły się tutaj także delikatesy oraz restauracja Antoniego Stępkowskiego „o smacznej kuchni i szerokim wyborze trunków”.

ul. Piotrkowska 74, Łódź

Dawna Cukiernia Roszkowskiego

Był to jeden z najbardziej znanych lokali miasta na przełomie XIX i XX wieku. Gościła tu cała „śmietanka towarzyska” Łodzi, spotykająca się w „kącikach branżowych”. Swoje stoliki mieli fabrykanci, lekarze, adwokaci, dziennikarze i aktorzy. Można było skosztować tu „bab petinetowych, tortów, czekoladek, owoców w konserwie, lodów” oraz innych smakołyków.

ul. Piotrkowska 76, Łódź

Dom bankowy Maksymiliana Goldfedera

Dawny Dom Bankowy Goldfedera jest kolejnym reprezentacyjnym gmachem ulicy Piotrkowskiej, przedstawiającym styl neorenesansowy, nawiązujący do doskonałych włoskich wzorców. Cechuje go harmonijna, pełna wdzięku fasada o bogatym detalu architektonicznym, szczególnie widocznym w obramieniu okien pierwszego piętra opasanych kolumnami i zwieńczonych półowalnymi frontonami z motywem konchy (muszli). Godny uwagi jest także fryz, przedstawiający kwiatowe girlandy unoszone przez putta. Dom został wzniesiony w latach 1891-1892 z inicjatywy bankiera Maksymiliana Goldfedera, w miejscu parterowego tkackiego domu. Autorem projektu był prawdopodobnie czołowy łódzki architekt Hilary Majewski. Na parterze umieszczono salę operacyjną banku, piętro zaś pełniło funkcje mieszkalne i reprezentacyjne. Dodatkowo w podwórzu zostały wybudowane dwie oficyny pełniące również funkcje mieszkalne. Bank uległ likwidacji po śmierci właściciela na początku lat 20. XX wieku. Wystawioną na licytację w 1930 roku posesję kupiła dyrekcja Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych. Po II wojnie światowej stała się ona siedzibą MPK, które użytkowało obiekt do końca lat 80. XX wieku. Od ponad pół wieku działa tu także klub studencki „Siódemki”.

ul. Piotrkowska 77, 90-423 Łódź

Dom lat dziecięcych Artura Rubinsteina

Wzniesiono go w 1880 roku jako budowlę neorenesansową według projektu Hilarego Majewskiego. Kilka pierwszych lat swego życia spędził tu Artur Rubinstein (ur. w 1887 r.) - światowej sławy pianista, Honorowy Obywatel m. Łodzi, „wielki ambasador” Polski i Łodzi na świecie. Przed domem znajduje się „Fortepian Rubinsteina” pomnik „Galerii Wielkich Łodzian”.

ul. Piotrkowska 78, Łódź

Kamienica „Pod Gutenbergiem”

Kamienica jest doskonałym przykładem architektury wielkomiejskiej o cechach eklektycznych końca XIX stulecia. Od 1897 roku w głębi posesji znajdowała się redakcja i drukarnia pisma - „Lodzer Zeitung”, przekształconej z polsko-niemieckiego „Lodzer Anzeiger - Łódzkie Ogłoszenia” - pierwszej łódzkiej gazety. Wydawcą był drukarz i litograf Jan Petersilge.

ul. Piotrkowska 86, Łódź

Kamienica Balle

Wzniesiono ją w 1892 roku dla współwłaściciela firmy budowlano-projektowej Alojzego Balle. Jest ona przykładem kamienicy wielkomiejskiej schyłku XIX stulecia. W 1948 roku urządzono tutaj największy w kraju sklep włókienniczy. Przed posesją usytuowany jest pierwszy pomnik turystycznego szlaku dla dzieci „Łódź Bajkowa”, przedstawiający „Misia Uszatka”.

ul. Piotrkowska 87, Łódź

Dawny Dom Handlowy Emila Schmechela

Był to pierwszy liczący się magazyn konfekcyjny w mieście. Wyróżniały go duże eleganckie przeszklone witryny oraz oryginalna architektura o nurcie modernistycznym. Oferował towary luksusowe. W pierwotnie istniejącym tutaj domu Augusta Potempy mieściła się apteka, a w podwórzu laboratorium wytwarzające leki dla szpitala miejskiego świętego Aleksandra.

ul. Piotrkowska 98, Łódź

Dawny Dom Zgromadzenia Majstrów Tkackich

Posesja obecną formę otrzymała w 1911 roku. Pierwotnie był tu parterowy murowany dom kryty dachówką o naczółkowym dachu. Służył on jako miejsce zebrań majstrów tkackich, członków najważniejszego w mieście cechu zawodowego. Był tutaj także szynk, a od 1911 roku kino „Luna” „ogrzewane parą oraz oświetlane elektrycznie” oraz redakcja niemieckiego pisma „Lodzer Rundschau”.

ul. Piotrkowska 100, Łódź

Kamienica Bahariera

Kamienicę wzniesiono w 1881 roku, a następnie rozbudowano w latach 1895-1897, dodając najwyższą kondygnację oraz bogatą ornamentykę. Właścicielami jej byli Salomon Baharier, a następnie Henryk Sachs. W 1902 roku łódzki Salon Artystyczny urządził tutaj wystawę dzieł sztuki „jakiej Łódź dotąd w tej skali nie miała”. Pokazywano płótna Matejki, Gersona, Fałata i Chełmońskiego.

ul. Piotrkowska 107, Łódź

Kamienica Schichtów

Wzniesiono ją w 1904 roku dla Alwiny i Gustava Schichtów według projektu Gustawa Landau-Gutentegera. Potężną kamienicę „ubrano” w modny ówcześnie secesyjny kostium (asymetria, kontrastujące tynki, miękkie łuki okien, linie faliste, smukłe, ale zarazem dynamiczne, motywy geometryczne, roślinne i zwierzęce). W kamienicy miał pracownię i mieszkanie jej projektant.

ul. Piotrkowska 128, Łódź

Kamienica Bechtolda

Kamienica powstała przed wybuchem I wojny światowej prawdopodobnie według projektu architekta Wolfa Szereszewskiego dla Ryszarda Bechtolda. Północną ścianę kamienicy zdobi największe w Europie graffiti o powierzchni 960 m. kw., przedstawiające charakterystyczne akcenty miasta.

Przed posesją znajduje się „Fotel Jaracza” - kolejny pomnik „Galerii Wielkich Łodzian”.

ul. Piotrkowska 152, Łódź

Dawny Instytut Leczenia Radem

Instytut ten był pierwszą tego typu placówką na ziemiach polskich. Powstał w 1927 roku z inicjatywy Łódzkiego Towarzystwa Zwalczania Raka. Siedziba mieściła się w oficynie w głębi posesji. Do głównych zadań Instytutu należało prowadzenie badań przesiewowych w celu wykrycia nowotworów, a następnie kierowanie chorych na terapię. W kamienicy mieszkał znany łódzki lekarz Józef Marzyński.

ul. Piotrkowska 175, Łódź

Dawny „Zajazd Paradyż”

„Paradyż” był jednym z głównych miejsc rozrywki i wypoczynku łodzian w XIX wieku. Zajmował część frontową posesji. Po jego wyburzeniu w 1972 roku wzniesiono na tym miejscu obecny budynek mieszkalny. Zajazd powstał dla Jana Adamowskiego w latach: 1827-1829. 7 sierpnia 1867 roku zmarł w nim Ira Aldridge, światowej sławy aktor-tragik.

ul. Piotrkowska 175A-177, Łódź

Dom Beera

Jest to najstarszy piętrowy dom w mieście. Wzniesiono go w 1835 roku. Pierwotnie był to skromny budynek o 7 oknach na każdej kondygnacji wychodzących na ulicę Piotrkowską. Na przestrzeni lat rozbudowano go, nadając mu formę neorenesansową. Niegdyś mieściła się tutaj szkoła elementarna ewangelicko-katolicka, towarzystwo śpiewacze „Männergesangverein” oraz teatr „Lutnia”.

ul. Piotrkowska 243, Łódź

Kamienica Birnbauma

Kamienica powstała w 1893 roku według projektu łódzkiego architekta Gustawa Landau-Gutentegera dla przemysłowca Henryka Birnbauma, właściciela przędzalni wełny czesankowej, znajdującej się w głębi posesji. W 1981 roku mieściła się tutaj siedziba Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność”. Od 2007 roku zrewitalizowany gmach zajmuje Centrum imienia Alcide de Gasperi.

ul. Piotrkowska 258-260, Łódź

Dom Scheiblera

Był to typowy parterowy dom rękodzielniczy o siedmioosiowej fasadzie oraz wysokim naczółkowym dachu. Powstał w 1838 roku. Po rozebraniu go w połowie lat 90. XX wieku wzniesiono obecny obiekt, tak by przypominał architekturą swój pierwowzór.

W 1854 roku zamieszkał tutaj Karol Wilhelm Scheibler, twórca kompleksu rezydencjonalno-mieszkalno–fabrycznego „Księży Młyn”.

ul. Piotrkowska 263, Łódź

Kamienica pod Góralem

Wzniesiono ją w latach 1909-1910 dla Jana Starowicza, dyrektora w Zakładach Przędzalniczych Leonhardt, Woelker i Girbardt. Kamienica ta jest przykładem kultywowania przez Polaków w okresie zaborów tradycji narodowych, których przejawem był styl zakopiański. Jego elementy widoczne są na fasadzie (rzeźba Górala autorstwa Władysława Czaplińskiego, motyw promieniejącego słońca).

ul. Piotrkowska 292, Łódź

Pasaż Ludwika Meyera

Dzisiejsza ulica Moniuszki to dawny prywatny pasaż należący do łódzkiego przedsiębiorcy Ludwika Meyera. Postanowił on wznieść tu rezydencje dla carskich urzędników gubernialnych z Piotrkowa Trybunalskiego, którzy mieli prawdopodobnie przenieść się do Łodzi, lecz nigdy to nie nastąpiło. Niemniej jednak Meyer zaczął budować pierwsze reprezentacyjne wille, które wyposażył w instalację gazową i wodnokanalizacyjną. Pasaż stał się wkrótce najnowocześniejszą ulicą Łodzi. Uruchomiono tu m.in. w 1904 roku po raz pierwszy w Łodzi elektryczne oświetlenie uliczne.

Pod nr 4 w latach 1884-1885 powstała pierwsza willa dla samego Ludwika Meyera w stylu włoskiego renesansu, do której prowadziły wachlarzowe schody. Jej dawny wystrój nie zachował się do dziś. W 1903 roku zakupił ją łódzki oddział rosyjskiego Banku Wołżsko-Kamskiego, a obecnie mieści się tu Urząd Pocztowy. Niegdyś przed wejściem do willi rozciągał się ogród, który przekazano pod budowę gmachu YMCA.

W dawnym pasażu Meyera odnajdziemy jeszcze trzy inne wille wybudowane ok. 1885 roku wg projektu przypisywanego Hilaremu Majewskiemu. Dwie wille pod nr 6/8 i 7/9 wyglądają niemal tak samo, jakby były wiernymi kopiami, trzecia willa powstała pod nr 5. Pasaż Meyera zamieszkiwał m.in. jeden z prezydentów miasta - Władysław Pieńkowski, fabrykant Zygmunt Jarociński oraz mieściła się tu redakcja i drukarnia Dziennika Łódzkiego, a także pracownia Bronisława Wilkoszewskiego, który uwiecznił przedwojenną Łódź na fotografiach. Meyer ostatecznie przekazał Pasaż z zabudową miastu, a sam wyprowadził się na początku XX wieku na teren posiadła Mania, gdzie prowadził fabrykę wyrobów bawełnianych.

ul. Moniuszki 3/9, Łódź

Obiekty postindustrialne

Beczki Grohmana

Monumentalna brama wzniesiona w latach 1894-1896, prawdopodobnie według projektu Franciszka Chełmińskiego. Prowadziła do dawnej tkalni Ludwika Grohmana. Swoim wyglądem nawiązuje do surowej średniowiecznej architektury obronnej, równocześnie zdobi ją kilka delikatnych secesyjnych latarni. U podstawy bramy znajdują się dwie szerokie kolumny, zwane „Beczkami Grohmana”. Przypominają one szpule nici wykorzystywane w fabryce.
Plotki na temat bogactwa rodziny Grohmanów doprowadziły do powstania legendy na temat olbrzymiego skarbu ukrytego w Beczkach. W rzeczywistości brama miała symbolizować siłę fabryki, a równocześnie wywołać wrażenie na przekraczających ją robotnikach.

ul. Targowa 46, Łódź

Biała Fabryka Ludwika Geyera

Usytuowana na południowym krańcu ulicy Piotrkow­skiej budowla fabryczna stanowi znakomity przykład architektury przemysłowej pierwszej połowy XIX wieku na terenie Polski. Przybyły z Lobau w Saksonii Ludwig Geyer (1805-1869) należał do pierwszych przedsiębior­ców, którzy wykorzystali dogodne warunki stworzone przez władze Królestwa Polskiego i założyli w Łodzi swe fabryki. Firma Geyera rozwinęła się w latach trzydzie­stych ubiegłego wieku. Wówczas, w latach 1835-38, po­wstał zlokalizowany nad północnym brzegiem stawu na Jasieniu czterokondygnacyjny budynek fabryczny o surowych formach, nawiązujących do obowiązujące­go w tym czasie klasycyzmu. Fabryka, zbudowana na planie litery "C", zwrócona była fasadą ku ulicy Piotr­kowskiej. Długa na około 60 m, pokryta białymi tynkami elewacja frontowa (stąd wzięła się obiegowa nazwa bu­dynku) otrzymała symetryczny układ, akcentowany przez trzy trójkątne szczyty. Na wewnętrznym dziedziń­cu wzniesiony został pawilon sprowadzonej z Belgii ma­szyny parowej - "serca" przedsiębiorstwa. Choć dzisiej­szy mechanizm pochodzi z czasów późniejszych, sta­nowi ciekawy zabytek techniki. Właśnie tu zobaczyć można charakterystyczne regulatory ciśnienia pary, które pojawiły się później jako motyw dekoracyjny na fasa­dach pałaców łódzkich fabrykantów.

Fabryka Geyera osiągnęła swój rozkwit około połowy XIX wieku, gdy przejęła również położone po przeciwle­głej stronie ul. Piotrkowskiej rozległe tereny zakładów J. Ch. A. Rundziehera. Tam właśnie powstały w latach 80. ubiegłego wieku zabudowania nowych tkalni zaopatrzo­ne w neogotycki detal.

Po wojnie "Białą Fabrykę" adaptowano na siedzibę Centralnego Muzeum Włókiennictwa. W nakrytych drew­nianymi stropami halach można oglądać nie tylko ekspo­naty ukazujące rozwój łódzkiego przemysłu, ale także okazjonalne wystawy tkaniny unikatowej i artystycznej.

W 2008 r. na tyłach fabryki powstał Skansen Łódzkiej Architektury Drewnianej z  charakterystyczna XIX-wieczną zabudową z domkami tkaczy, drewnianym kościołem przeniesionym z Nowosolnej, podmiejską willą letniskową. Budowle te są doskonałym tłem organizowanych wewnątrz wystaw dotyczących łódzkiego rękodzielnictwa (Dom Tkacza, Dom Ceramika, Dom Papiernika). Muzeum oraz skansen prowadzą działalność oświatową oferując bogaty wachlarz warsztatów i zajęć dla dzieci i młodzieży. 

ul. Piotrkowska 282/284, 93-034 Łódź
www.muzeumwlokiennictwa.pl

Bielnik Tytusa Kopischa

Budynek wzniesiony w latach 1828-1829. Zwyczajowo nazywany Bielnikiem Kopischa, w rzeczywistości wchodził w skład zakładu bielnikowego, ale przede wszystkim służył za mieszkanie dla Tytusa Kopischa. Jest to jeden z najstarszych obiektów związanych z przemysłem w Łodzi, wzniesiony w stylu klasycystycznym, z centralnie umieszczonym trójkątnym frontonem.
Dziś obiekt służy Urzędowi Miasta Łodzi, a w jego wnętrzach zachowane zostały drewniane elementy dawnej konstrukcji budynku.

ul. Tymienieckiego 5, Łódź

Browar Anstadta

Browar Andstadta został wybudowany w 1867 r. według projektu Jana Bojankowskiego, pierwszego architekta miejskiego. W kolejnych latach został uzupełniony o kolejne budynki. Browar Karola Andstadta był największy w XIX wiecznej Łodzi. Najciekawszy element kompleksu to budynek słodowni wybudowany na planie litery „L”. Zespół jest bogaty w detale oraz liczne elementy nawiązujące do architektury obronnej.

ul. Pomorska 34, 91-408 Łódź

Dawny budynek Straży Ogniowej

Straż ogniową w przedsiębiorstwie Scheiblera uruchomiono w czerwcu 1884 r. Budynek remizy wraz z wieżą strażnicy powstał w 1891 r., prawdopodobnie według projektu Hilarego Majewskiego. Stylem nawiązuje do pozostałych budynków wchodzących w skład przedsiębiorstwa. W głębi posesji wybudowano domy mieszkalne dla strażaków oraz stajnię. Przy ulicy powstał nieistniejący już magazyn sprzętu pożarniczego. Przed budynkiem znajduje się zabytek techniki - maszyna parowa pochodząca z początku XIX w., niegdyś zasilająca sieć w wodę.

ul. Tymienieckiego 30, 90-350 Łódź

Dawny kompleks fabryczny Józefa Johna

Zakłady te były największym w mieście producentem maszyn włókienniczych. Ich właścicielem był Józef John - z pochodzenia Czech. Fabryka specjalizowała się także w produkcji przekładni zębatych i ślimakowych, kotłów parowych, pomp, a nawet grzejników. Wykonywano także odlewy żelazne na zamówienie. W 1911 roku odlano tutaj dzwon „Zygmunt” dla łódzkiej archikatedry.

ul. Piotrkowska 217-221, Łódź

Dom robotników Juliusza Heinzla

Dom mieszkalny wzniesiony w 1879 r., prawdopodobnie projektu Otto Gehliga, dla robotników pracujących w fabryce Juliusza Heinzla przy ul. Piotrkowskiej 104. Ze względu na brak miejsca przy fabryce dom wybudowano w pewnym oddaleniu. Architektura budynku nawiązuje do renesansu oraz średniowiecznej architektury obronnej. Godne uwagi jest również podwórze, gdzie oprócz bogatej zieleni zachowane zostały stare piętrowe komórki.

ul. Tuwima 23/25, Łódź

Domy robotnicze Scheiblerów

Osiedle robotnicze na Księżym Młynie, powstało w latach 1873-1875, rozbudowane w latach 1885-1889. Stanowi uzupełnienie całego kompleksu przemysłowego, na który składają się fabryka, rezydencja przemysłowca oraz obiekty socjalne i techniczne. Najstarsza część składa się z 3 rzędów domów mieszkalnych, pomiędzy którymi znajdują się zabudowania gospodarcze. Mieszkania w tym miejscu przeznaczone były wyłącznie dla rodzin majstrów oraz wykwalifikowanych robotników pracujących w fabryce Scheiblerów.
Typowy dom na Księżym Młynie składał się 4 mieszkań jednoizbowych (po 25 m²) i 4 dwuizbowych (po 40 m²) na każdej kondygnacji. W takich mieszkaniach w jednej izbie mieszkało przeciętnie 5 do 7 osób.

ul. Księży Młyn 1, Łódź

Elektrownia EC1

Pierwsza miejska elektrownia w Łodzi uruchomiona w 1907 r. Najstarsza maszynownia z lat 1906-1907 posiada strop żelbetowy, był to pierwszy budynek na ziemiach polskich z taką konstrukcją. W latach 1929-1930 elektrownia została powiększona poprzez budowę w zachodniej części kompleksu tzw. Nowej Centrali. Na rogu ulic Targowej i Tuwima umieszczona została siedziba dyrekcji Elektrowni Łódzkiej z salą kasową, dziś służącą Łódzkiemu Zakładowi Energetycznemu.
8 stycznia 2016 r. w gmachu EC1 Wschód uruchomione zostało planetarium - najnowocześniejsze w Polsce i jedno z najnowocześniejszych w Europie. Rocznie odwiedza je blisko 150 tys. widzów. Warto nadmienić, iż Planetarium EC1 (będące częścią Centrum Nauki I Techniki, jednego z działów „EC1 Łódź — Miasto Kultury” w Łodzi) zajęło pierwsze miejsce w plebiscycie "7 Nowych Cudów Polski 2016", zorganizowanym przez miesięcznik National Geographic Traveler.
Z kolei w zachodniej części kompleksu EC1 ulokowano największe w Polsce Centrum Nauki i Techniki ze sferycznym kinem 3D. Dzięki zachowaniu części dawnych instalacji i urządzeń oraz połączeniu ich z nowoczesnymi formami prezentacji, w EC1 zyskujemy unikatową możliwość zdobywania wiedzy m.in. na temat przetwarzania energii.

ul. Targowa 1/3, 90-022 Łódź
www.ec1lodz.pl

Elektrownia fabryczna Scheiblerów

Elektrownia wzniesiona w 1910 r., projektu inż. Alfreda Frischa. Była źródłem energii dla wszystkich obiektów wchodzących w skład imperium przemysłowego Scheiblerów. Jest to bardzo rzadki przykład budynku przemysłowego w stylu secesyjnym. Na uwagę we wnętrzu zasługują: ceramika z motywami roślinnymi, geometryczne witraże czy kasetonowy strop żelbetowy. Częściowo zachowane jest także wyposażenie, m.in. turbina firmy AEG z 1938 r.

Elektrownia ze względu na brak spełniania norm środowiskowych w 2003 r. została wyłączona z eksploatacji. Przez kilka lat znajdowała się w niej ścianka wspinaczkowa, obecnie obiekt wykorzystywany jest okazjonalnie na różne wydarzenia kulturalne.

ul. Tymienieckiego 3/7, Łódź

Fabryka Towarzystwa Akcyjnego Łódzkiej Manufaktury Nici

Najstarsza część fabryki nici powstała w latach 1897 – 98, w kolejnych latach zespół był stopniowo rozbudowywany. Początkowo należał do spółki założonej przez Juliusza Kunitzera, Juliusza i Ludwika Heinzlów oraz petersburskiego kupca Lejzora Lourie. Na początku XX w. kontrolę nad fabryką przejęła firma Newska Manufaktrura Nici reprezentująca kapitał angielski. Stojąca przy ul. Niciarnianej przędzalnia bawełny łączy cechy średniowiecznej architektury obronnej i secesji. Na tyłach kompleksu fabrycznego znajduje się osiedle dawnych domów robotniczych.
Jest to jedna z nielicznych łódzkich fabryk, która cały czas kontynuuje pierwotną działalność – dziś działa tu Fabryka Nici „Ariadna” S.A.

ul. Niciarniana 2/6, Łódź

Fabryka Adolfa Daube

Budynek tkalni wzniesiony ok. 1910 r. był częścią fabryki wyrobów wełnianych Adolfa Daubego. Architektura budynku nawiązuje do historyzmu, równocześnie zawiera już elementy modernistyczne. Jest to widoczne m.in. poprzez zastosowanie bardzo dużych otworów okiennych. Współcześnie obiekt został starannie odnowiony i pełni funkcję centrum biznesowego.

ul. Wólczańska 128/130, Łódź

Fabryka Ernsta Wevera

Fabryka składa się z dwóch połączonych budynków: starszego z 1880 r. stojącego wzdłuż ul. Kopernika oraz nowszego z 1903 r. na rogu ulic Wólczańskiej i Kopernika, prawdopodobnie projektu Fryderyka Miksa. Początkowo w fabryce produkowane były guziki, a następnie wyroby pasmanteryjne. Nowszy budynek posiada bardzo rzadko spotykaną architekturę, łączącą neogotyk i modernizm.

ul. Kopernika 1/3, Łódź

Fabryka Franciszka Göldnera

Od 1883 r. działała niewielka przędzalnia wigonii wytwarzająca surowiec do produkcji pończoch i trykotaży. W kolejnych latach budynek ten został powiększony, wybudowana została również tkalnia wyrobów gumowych. Trzypiętrowa przędzalnia posiada wyjątkową elewację od strony ul. Rewolucji 1905 r. – przypomina ona budynek mieszkalny. Współcześnie obydwa gmachy fabryczne połączone są obszernym patio.
Obecnie dawna fabryka służy Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej.

ul. Rewolucji 1905 r. 64, 90-222 Łódź

Fabryka Franciszka Ramischa

Jednym z objawów gwałtownego rozwoju Łodzi w II połowie XIX wieku było lokalizowanie nowych zakładów przemysłowych nie tylko w obrębie specjalnie w tym celu wyznaczonych obszarów, ale też przy pryncypalnej ulicy. Fabryczne gmachy powstawały w podwórzach i sąsiadowały z mieszkalnymi oficynami. Czasem wznoszono je na tyłach tkackich działek i stojące od frontu parterowe domy koegzystowały z ceglanymi, zamczystymi przędzalniami.

Tak było i w przypadku fabryki wyrobów bawełnianych Franciszka Ramischa. Firmę założono w 1889 r. Rozbudowa doprowadziła do powstania ciągnącego się do ul. H. Sienkiewicza kompleksu zabudowań przemysłowych, magazynów, kantoru i biur. Tkackie domy od strony ul. Piotrkowskiej zniknęły w latach międzywojennych, zastąpione ogrodzeniem. W latach 90-tych fabryczne podwórze otwarło się na ul. Piotrkowską. Jednym z symboli tego miejsca jest wysmukła wieża wodna; Przypomina też o istnieniu przy pryncypalnym trakcie licznych industrialnych enklaw.

Fabryka nie pełni już funkcji produkcyjnych, lecz sąsiedztwo ul. Piotrkowskiej i walory zabytkowych, postindustrialnych obiektów powodują, iż zespół pozostaje atrakcyjnym obszarem nowych inwestycji.

Źródło: "Kolorowe miasto"

ul. Piotrkowska 138/140, 90-062 Łódź

Fabryka Fryderyka Wilhelma Schweikerta

Budynek mieszczący tkalnię i przędzalnię wełny wzniesiony został w latach 90. XIX w., prawdopodobnie projektu Fryderyka Miksa. Kształt działki – długi i wąski – wymusił połączenie różnych etapów cyklu produkcyjnego (przędzenie, tkanie, wykańczanie) w jednym, bardzo dużym budynku. Współcześnie w całym dawnym kompleksie przemysłowym Schweikertów mieszczą się obiekty należące do Politechniki Łódzkiej. Stara fabryka, dziś siedziba aż trzech wydziałów PŁ, ze względu na swój kształt jest przez studentów nazywana tramwajem.

ul. Wólczańska 215, Łódź

Fabryka Izraela K. Poznańskiego - dzisiejsza "Manufaktura"

Przy ulicy Ogrodowej wznosi się bodaj najpiękniej­sza fabryka Łodzi. Dawne zakłady I. K. Poznańskiego przeżyły apogeum swej świetności w ostatniej ćwierci ubiegłego stulecia, gdy objęły swym zasięgiem rozle­gły teren położony wzdłuż łagodnej doliny rzeczki Łódki. Rozwój firmy wiązał się z budową nowocze­snych obiektów przemysłowych. Zaliczała się do nich pierwsza w Łodzi szedowa tkalnia z 1872 roku zaopa­trzona w smukłe neogotyckie wieżyczki.

Drugi niezwy­kle ważny budynek ustawiono bezpośrednio wzdłuż ulicy Ogrodowej. Przędzalnia ta powstała w 1878 roku w oparciu o projekt sygnowany przez Hilarego Majewskiego, według najnowszych badań jego autorstwo przypisać należy zatrudnionemu przez Poznańskiego archi­tektowi Juliuszowi (Adolfowi) Wolffowi. Budowli zdecydowano nadać cechy neorenesansowe. Pojawiają się one zwłaszcza w górnych kondygnacjach wież ożywiających długą na 170 m fasadę. Piętrowe arkadowania i pilastry przyczyniają się do złagodzenia surowości ceglanych ścian. Podobnie jak w zbudowanej nieco wcześniej przę­dzalni Scheiblera na Księżym Młynie maszynę parową ulokowano w środkowej partii budynku, między ryzali­tem wież. Na poszczególnych kondygnacjach ciągną się długie, pięcionawowe hale, w których pracowało 36 ty­sięcy wrzecion.

Szczególnie charakterystycznym ele­mentem fabryki Poznańskiego jest wspaniałe, kute ogro­dzenie i główna brama wjazdowa, której wrota stanowią mistrzowskie dzieło sztuki kowalskiej. Obok wjazdu znaj­duje się budynek biur fabrycznych, z którym sąsiaduje wielki, neobarokowy pałac. Po przeciwnej stronie ulicy zespół domów robotniczych, postawionych w latach 1879-1896 według projektów H. Majewskiego i F. Cheł­mińskiego.

Dawny kompleks przemysłowy został zrewitalizowany i obecnie jest wykorzystywany przez centrum handlowo-rozrywkowo-kulturalne Manufaktura. Historię tego miejsca można poznać w Muzeum Fabryki. Warto również odwiedzić Muzeum Sztuki ms² z imponującą kolekcją sztuki nowoczesnej. Manufaktura stanowi obecnie jedną z największych atrakcji turystycznych Łodzi.

ul. Ogrodowa 17, 91-065 Łódź
www.manufaktura.com

Fabryka Józefa Balle

Budynek wzniesiony ok. 1892 r. wg projektu Stefana Lemené, rozbudowany o część południową w 1989 r. wg projektu Lwa Lubotynowicza. Mieściła się tutaj fabryka taśm gumowych Józefa Balle, a od 1909 r. fabryka tkanin technicznych Michała Nutkiewicza. Obiekt wybudowany z charakterystycznej czerwonej cegły posiada bardzo skromne dekoracje w postaci fryzu i zdobień nad oknami.
Współcześnie odnowiony budynek stanowi siedzibę łódzkiego oddziału Gazety Wyborczej oraz stacji radiowych Złote Przeboje i TOK FM.

ul. Sienkiewicza 72, Łódź

Fabryka Juliusza Kindermanna

Łódzki przemysł w okresie swego najbardziej dyna­micznego rozwoju powstawał w śródmieściu, ale też na obrzeżach ówczesnej tekstylnej metropolii. Przykładem oddalonego od centrum, ale równocześnie dobrze z nim skomunikowanego zakładu włókienniczego z przełomu ostatnich dziesięcioleci XIX wieku jest dawna firma J. Kindermanna.

Stojąca od frontu przędzalnia powtarza znany sche­mat wielokondygnacyjnego, potężnego budynku, flankowanego wysokimi wieżami komunikacyjnymi. Ich zwieńczenia otaczają stylizowane blankowania i gzym­sy. Na niewielkim szczycie wyznaczającym oś symetrii fasady widnieje data budowy - 1897 i monogram właści­ciela. Elewacje przędzalni pokryto jasnymi tynkami, co było sygnałem stopniowego odejścia od surowych ce­glanych faktur, znanych z zakładów Poznańskiego, Scheiblera i innych. Obecnie w zrewitalizowanym gmachu mieści się hotel Focus.

Wzdłuż ulicy Łąkowej ulokowane są tak­że inne znane w przeszłości firmy włókiennicze - O. Kohna, K. Bennicha. W bezpośrednim sąsiedz­twie przędzalni Kindermanna położony jest interesujący kościół Matki Boskiej Zwycięskiej z lat międzywojennych oraz te­reny łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych.

ul. Łąkowa 23/25, 90-554 Łódź

Fabryka Markusa Silbersteina

W południowej części ulicy Piotrkowskiej, za skrzyżo­waniem z Brzeźną i Radwańską, leżą tereny dawnej fa­bryki Markusa Silbersteina. Zakłady, założone w 1877 roku, zajęły teren trzech dawnych działek tkackich. Je­szcze w początkach naszego wieku przed frontem tkal­ni stały parterowe domy rękodzielników osady Łódka, ukazując drogę, jaką w ciągu niespełna półwiecza prze­był łódzki przemysł od przydomowego warsztatu do wielkiej zmechanizowanej tkalni.

Projektantem zabudowań był Hilary Majewski, który zastosował ciekawe rozwiązanie polegające na połącze­niu dwóch odmiennie zakomponowanych budynków - parterowej, szedowej hali i czterokondygnacyjnego obiektu od strony ulicy Piotrkowskiej, tak że wspólnie tworzyły jeden organizm produkcyjny tkalni Silberstei­na. Wśród innych zabudowań fabryki, od strony wscho­dniej leżała kotłownia i pawilon maszyny parowej. Fron­towa budowla, mimo stosunkowo niewielkich gabary­tów (elewacja ma długość tylko 60 m) uzyskała monu­mentalną formę dzięki umieszczeniu w narożach po­nad 30-metrowych wież. Ich zwieńczenia uzyskały naj­bardziej dekoracyjną formę - detale zaczerpnięte są ze słownika motywów architektury średniowiecza. Wieże pełniły funkcje komunikacyjne jako klatki schodowe i szyby wind towarowych.

Przez lata niedostępny zabytek architektury przemy­słowej można dziś oglądać z bliska. We wnętrzach wi­doczne są ciekawe elementy konstrukcyjne - żeliwne słupy podtrzymujące stropy trójnawowych hal.

Rodzina Silbersteinów posiadała także drugi, później wzniesiony zakład przy ulicy Wigury, którego głównym elementem była przędzalnia z 1890 roku.

Źródło: "Kolorowe miasto"

ul. Piotrkowska 242/248, 90-360 Łódź

Fabryka Winklera i Gaertnera

Budynek fabryki wyrobów dzierzganych (pończoszniczych) Winklera i Gertnera wzniesiony na przełomie XIX i XX w. W 1919 r. fabrykę przejęli bracia Naum i Borys Eitingonowie, utrzymując ten sam rodzaj produkcji. Również po II wojnie światowej w tym miejscu działały zakłady pończosznicze „Zenit”.
Dawna fabryka obecnie zamieniona została na centrum biznesowe. Do przeszłości nawiązuje utrzymana dawna nazwa „Zenit”.

ul. Sienkiewicza 82/84, Łódź

Fabryka Zygmunta Richtera

Dawna przędzalnia i wykańczalnia wełny wzniesiona przez Zygmunta Richtera etapami w latach 1879  - 1912. W 1927 r. fabrykę zakupiła spółka braci Nauma i Borysa Eitingonów, zmieniając profil produkcji z tkanin wełnianych na bawełniane. W budynku przędzalni u zbiegu ulic: Radwańskiej i Stefanowskiego od zachodu i południa widoczne są detale nawiązujące do średniowiecznej architektury obronnej.
Parter dawnej przędzalni niemal w całości wypełniają lokale gastronomiczne obsługujące przede wszystkim studentów położonej w sąsiedztwie Politechniki Łódzkiej. Warto zajrzeć do niektórych z nich, gdzie zachowano dawne elementy konstrukcyjne.

ul. Stefanowskiego 17, Łódź

Księży Młyn

Księży Młyn jest największym na terenie Łodzi zabytkowym kompleksem urbanistycznym składającym się z obiektów przemysłowych i rezydencjonalnych.
Zespół ów powstał na miejscu dawnej osady młyńskiej, należącej do proboszcza łódzkiego. Na mocy postanowienia władz z 21 listopada 1823 młyny Wójtowski, Księży i Lamus przeszły pod zarząd gminy miejskiej z zamysłem wykorzystania ich na cele przemysłowe, zgodnie z zasadami ustalonymi 30 stycznia 1821 przez administrację rządową Królestwa Polskiego.
Pierwszym, który zbudował tam manufakturę był Krystian Wendisch, uruchamiając dużą przędzalnię (1827–1830), następnie Karol Fryderyk Moes, a z kolei po jego śmierci - Teodor Kruche syn fabrykanta pabianickiego. Pożar w 1870 przerwał jego działalność produkcyjną. W tym samym roku spaloną fabrykę i całą posiadłość Księżego Młyna i Wójtowskiego Młyna kupił Karol Wilhelm Scheibler, przedsiębiorca dynamicznie rozwijający dotychczas swój zakład bawełniany w Łodzi.
Już na początku swojej działalności Scheibler pozostawił w tyle wszystkich swoich konkurentów. W nowo wybudowanym budynku tkalni umieszczono zmodernizowaną maszynę parową i najnowocześniejszego typu przędzarki. Tak powstaje znane nam dziś osiedle Księży Młyn, które staje się częścią przemysłowego imperium Scheiblera, mającego olbrzymi wpływ na dynamiczny rozwój Łodzi w końcu XIX wieku.
1881 r. był rokiem śmieci Karola Scheiblera. Jego dzieło kontynuowali spadkobiercy, którzy m.in. utworzyli na terenie fabryki bibliotekę i czytelnię (1885r.) dla robotników oraz w 1887r. rozbudowali osiedle domów familijnych przy ul. Przędzalnianej.
Po wojnie, która spowodowała wiele zniszczeń, a dokładnie na początku lat '70 powstały tu Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju "Uniontex", które kontynuowały tradycję włókiennictwa.

ul. Księży Młyn, 90-345 Łódź

Magazyny fabryczne Scheiblerów

Tereny dawnego kompleksu przemysłowego Karola Scheiblera, powstałego w latach 80. i 90. XIX w. Magazyny zlokalizowane w sąsiedztwie bielnika i wykańczalni tkanin służyły do przechowywania wyrobów włókienniczych. Pomiędzy budynkami zachowały się pozostałości torów kolejowych z bocznicy należącej do Scheiblerów.

Obecnie w dawnych magazynach działają ośrodki kultury: Łódź Art Center i Fabryka Sztuki, a industrialna atmosfera sprzyja licznym projektom artystycznym i kulturalnym.

ul. Tymienieckiego 3/5, Łódź
http://lodzartcenter.com/pl/
www.fabrykasztuki.org/pl/

Nowa Tkalnia Karola W. Scheiblera

Budynek tzw. Nowej Tkalni wybudowany został w latach 1898-1899, według projektu Pawła Rübensahma. Był to ostatni z wielkich gmachów fabrycznych wchodzących w skład imperium przemysłowego Scheiblerów. Budynek posiada najciekawszą elewację od strony ulicy Kilińskiego, utrzymaną w stylu nawiązującym do renesansu. Najbardziej znanym wydarzeniem w jego historii była wizyta Papieża Jana Pawła II i spotkanie z łódzkimi włókniarkami w 1987 r.

ul. Kilińskiego 187, Łódź

Piotrkowska 217

Dawny kompleks Odlewni Żelaza Józefa Johna to ponad 8 000 m² zapomnianej zabytkowej przestrzeni pofabrycznej. Projekt Piotrkowska 217 zakłada przywrócenie świetności miejscu, które w II p. XIX wieku było największym producentem maszyn włókienniczych i elementów metalowych w Łodzi. Główną ideą pomysłu jest nawiązanie do hasła "Łódź - Kreuje!" poprzez stworzenie na terenie obiektu Łódzkiej Strefy Kreatywnej.
Na terenie kompleksu znajduje się Before Food Market - pierwszy food market w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej. Ponadto, co pewien czas odbywa się tu Street Food Festival.

ul. Piotrkowska 217, 90-451 Łódź
www.piotrkowska217.pl

Przędzalnia Karola W. Scheiblera

Każdy, kto pragnie poznać przeszłość przemysłowej Łodzi, powinien odwiedzić wschodnie rubieże dawnych posiadeł fabrycznych. Przy ul. bpa W. Tymienieckiego (dawnej św. Emilii) wznosi się jedna z największych tkalni powstałych w dziewiętnastym wieku na terenie Europy. Zamczysty gmach posiada zawrotną długość ponad 200 metrów, a jego ceglane elewacje flankują wieloboczne, liczące 27 m wysokości wieże zwieńczone blankowaniami. Taki jest właśnie łódzki „przemysłowy gotyk".
Karol Scheibler nabył tereny zlokalizowane na wschodnim krańcu posiadeł fabrycznych - przemysłowej dzielnicy rozkwitającej Łodzi - w początku siedemdziesiątych lat ubiegłego wieku. Według jego zapewne wizji powstało tu wzorcowe założenie, składające się z fabryki, osiedla robotniczego i rezydencji dyrektora zakładów - był nim zięć Scheiblera, absolwent warszawskiej Szkoły Handlowej i wybitny działacz gospodarczy Edward Herbst.
Tkalnia na Księżym Młynie, zbudowana w latach 1876-78 stanowi najlepszy, obok fabryki Poznańskiego, przykład przemysłowego obiektu z lat łódzkiej prosperity. Olbrzymi, liczący cztery kondygnacje budynek zawierał w swym wnętrzu hale produkcyjne, rozlokowane symetrycznie od wschodu i zachodu względem części środkowej. W niej właśnie znajdowała się maszyna parowa. Rozwiązanie to było nowością, bowiem dotąd urządzenia napędowe stały w odrębnych budynkach. Kontrast w stosunku do surowych ścian przędzalni stanowi bogata dekoracja żeliwnych arkad daszku na wprost głównego wjazdu, wyraźnie wykorzystująca motywy sztuki arabskiej.
W 1878 roku powstała nad Jasieniem, na południe od istniejącego obiektu, kolejna wielka tkalnia. Obie budowle najlepiej podziwiać od strony pobliskiego stawu. Z tej perspektywy jawi się ogrom przemysłowego kolosa - niegdyś głównego zakładu „królestwa Scheiblera"
Obecnie w obiekcie znajdują się mieszkania - tzw. lofty.

ul. Tymienieckiego 25, 93-350 Łódź

Sklep fabryczny Scheiblerów

Budynek sklepu fabrycznego, wybudowany w 1882 r. Pracownicy zakładów Scheiblera posiadali specjalne książeczki sklepowe uprawniające do dokonywania zakupów w sklepie, nazywanym zwyczajowo konsumem. Oprócz produktów spożywczych w większości pochodzących z folwarku Scheiblera, sprzedawane były tu firmowe resztki i wybrakowane towary po obniżonych cenach. Zysk ze sprzedaży przeznaczony był na kasę zapomogową dla pracowników fabryki.
Obecnie w części dawnego sklepu działa wydawnictwo Księży Młyn. Przy budynku zaczyna się nietypowa uliczka nawiązująca do symbolu wydawnictwa – „Koci Szlak”.

ul. Księży Młyn 14, Łódź

Szkoła fabryczna Scheiblerów

Szkoła dla dzieci robotników z fabryki Scheiblera, otwarta w 1876 r. Była pierwszą tego typu w Łodzi. Budynek szkoły stanowił element osiedla Księży Młyn, zamykający aleję prowadzącą od przędzalni do domów mieszkalnych. Gmach szkoły składa się z kilku budynków dostawianych w kolejnych latach, tworzy harmonijną całość i nawiązuje do architektury całego kompleksu.
Szkoła fabryczna Scheiblerów nie tylko przekazywała dzieciom wiedzę. Ważnym celem było związanie robotników z zakładem, a także przekonanie młodych ludzi o podjęciu w tym samym miejscu pracy. Obecnie gmach nadal służy edukacji, mieści się tu zespół szkół ponadgimnazjalnych.

ul. Księży Młyn 13/15, Łódź

Szpital fabryczny Scheiblerów

Pierwszy w Łodzi szpital  przyfabryczny wybudowany  w latach 1882-1884 przez Annę Scheibler, wdowę po Karolu Scheiblerze. Budowla posiada kształt podkowy i bardzo oszczędne detale architektoniczne, przede wszystkim kontrastujące z czerwonymi cegłami tynkowane narożniki i obramienia okien. Dla upamiętnienia głównej fundatorki Anny Scheibler, wdowy po Karolu Scheiblerze, patronką szpitala była św. Anna.
Obiekt do dzisiaj służy jako szpital. Obecnie jego patronem jest dr Karol Jonscher, zasłużony dla Łodzi społecznik, lekarz domowy Scheiblerów i inicjator budowy szpitala.

ul. Milionowa 14, Łódź

Zespół fabryczny K. Scheiblera "Centrala"

Na terenie parku miejskiego w 1854 r. wydzierżawiona została działka Karolowi Scheiblerowi. W tym miejscu rozpoczęła się niesamowita kariera tego przemysłowca. Pierwszą fabryką była przędzalnia bawełny, wybudowana w latach 1855-1856. Nowością były nieotynkowane i niemal pozbawione dekoracji elewacje, co kontrastowało ze starszymi klasycystycznymi fabrykami działającymi w Łodzi. W kolejnych latach kompleks został powiększony o tkalnię i wykańczalnię. Ze względu na położenie fabryki przy głównej siedzibie rodziny Scheiblerów, cały teren określany był nazwą „Centrala”.
Obecnie kompleks nie pełni już funkcji produkcyjnych. Działa tu wiele niewielkich podmiotów gospodarczych.

Plac Zwycięstwa 2, Łódź

Świątynie i nekropolie

Bazylika Archikatedralna pw. św. Stanisława Kostki

Wyniosła świątynia stojąca w obrębie dawnego Rynku Fabrycznego, obecnie placu Jana Pawła II, to najważniejszy ośrodek życia religijnego łódzkich katolików. Zbudowany w stylu katedralnego gotyku kościół jest największą budowlą sakralną miasta, a strzelista, sięgająca 100 m, wieża dzwonna stanowi najwyższą dominantę ulicy. Budowla powstała w latach 1901-1912 i była dziełem kilku architektów. Konkursowy projekt berlińczyka Emila Zillmanna z 1898 r. był modyfikowany i poprawiany przez Jana Dziekońskiego, Sławomira Odrzywolskiego i Kazimierza Sokołowskiego, ale też pochodzącego z Wiednia Siegfrieda Sterna. Zwieńczenie wieży, zaprojektowane przez Józefa Kaban-Korskiego, ukończono w 1927 r.

Neogotycka archikatedra (od 1992 r.) - pierwotnie katedra powstałej w 1921 r. diecezji łódzkiej - wyróżnia się świetnymi proporcjami i dobrej klasy detalem kamieniarskim. W formie architektonicznej świątyni dostrzega się inspiracje wielkimi katedrami Francji i Niemiec. Jako materiał wykończeniowy elewacji użyta została nietypowa i bardzo charakterystyczna żółta cegła klinkierowa, której jasna barwa czyni wielką budowlę bardziej lekką. Wnętrze przechowuje szereg wartościowych dzieł sztuki sakralnej z początków stulecia, stanowiących często fundacje mieszkańców miasta, w tym fabrykantów i cechów rzemieślniczych.

Przy placu znajduje się siedziba Kurii Biskupiej z 1924 r. i seminarium duchowne. Wybiegająca w kierunku wschodnim ulica bpa W. Tymienieckiego prowadzi na Księży Młyn - w stronę fabryki Karola Scheiblera i związanego z nią osiedla robotniczego. To najwspanialszy, obok dawnych zakładów I. K. Poznańskiego, zabytek przemysłowej Łodzi.

Źródło: "Kolorowe miasto"

ul. Piotrkowska 265, 90-457 Łódź
www.katedra.lodz.pl

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego

Cerkiew katedralna jest najstarszą i najładniejszą łódzką świątynią prawosławną. Znajduje się w pobliżu dworca Fabrycznego. Cerkiew p. w. Św. Aleksandra Newskiego powstała w 1884 roku wg projektu Hilarego Majewskiego, który nadał świątyni neobizantyński charakter, uwidoczniony w kopułach i detalach wystroju. Bogate wnętrze posiada piękny ikonostas oraz stare ikony i metalowe sztandary procesyjne.

Jeżeli wieczorem traficie na nabożeństwo, to cudowny śpiew chóru, woń kadzideł i starosłowiańskie słowa modlitw przeniosą wasze myśli do odległych, wschodnich rejonów Europy.

ul. Kilińskiego 54, 90-118 Łódź
cerkiewlodz.pl

Cmentarz Stary

Cmentarz przy ulicy Ogrodowej powstał w latach 1855-1858. Ponieważ Łódź była wtedy już miastem wielu religii, wyznaczono odrębne części dla katolików, protestantów i prawosławnych.

Są tu pochowani wielcy fabrykanci, naukowcy i artyści, bohaterowie narodowi i księża, spoczęły na nim kolejne pokolenia twórców wielkości miasta. Grobowce tych najmożniejszych wyróżniają się rozmiarem i kosztownym wykonaniem, ale nie brakuje także form mniejszych, przyozdobionych cennymi rzeźbami.

Cały cmentarz jest dziś obiektem zabytkowym, a najwartościowsze grobowce są poddane pracom renowacyjnym.

W części katolickiej wyróżnia się kopułowa kaplica - mauzoleum rodziny Heinzlów, w pobliżu czerwony grobowiec kryje bohaterskich powstańców styczniowych, oryginalne pomniki zdobią także mogiły żołnierzy poległych w 1920 r., wśród zasłużonych dla miasta osób odnajdziemy prezydentów - Andrzeja Rosickiego i Mariana Cynarskiego, znanych aktorów - Józefa Texla i Feliksa Parnella, rzeźbiarzy - Elwirę i Jerzego Mazurczyków oraz Władysława Wołosewicza, malarzy - Władysława Strzemińskiego i Adama Rychtarskiego, itp.

W części ewangelickiej spoczywają znani, wielcy przemysłowcy: Biedermanowie, Grohmanowie, Geyerowie, Kindermannowie, Scheiblerowie i in. Największy grobowiec wzniosła oczywiście rodzina Scheiblerów, przypomina on niewielki neogotycki kościół i nie ma równych sobie w Polsce.

W części prawosławnej cmentarza wyróżnia się neobizantyjska kaplica Gojżewskich oraz grób porucznika Wiktora Michajłowicza Kaniszczewa.

ul. Ogrodowa 39/43, 91-071 Łódź
pl-pl.facebook.com/StaryCmentarzLodz/

Cmentarz Żydowski

Cmentarz żydowski przy ul. Brackiej utworzono w 1892 r. Początkowo służył jako miejsce pochówku ofiar epidemii cholery. Zespół otoczony jest od południa i wschodu powojennym osiedlem Doły i zespołem szkolnym. Dodatkowo chroni go wysoki, ceglany mur, zaś ozdobna brama od strony ul. Chryzantem jest od dawna zamknięta. Tym większą niespodziankę stanowi bezpośredni kontakt z rozległą nekropolą łódzkich Żydów, na którą wchodzi się dziś przez boczną furtę przy ul. Brackiej. Za cmentarnym ogrodzeniem znajduje się Dom Przedpogrzebowy, służący obrzędom poprzedzającym pochówek. Budynek wzniesiono w 1898 r. wg projektu A. Zeligsona. W sąsiedztwie umieszczono w 1956 r. Pomnik Ofiar Łódzkiego Getta. Za kolejną, wewnętrzną bramą rozciąga się właściwa nekropola. Jej oś stanowi główna aleja, przy której znajduje się większość monumentalnych grobowców i pomników fabrykanckich rodów. Najwspanialszą formę uzyskało mauzoleum I. K. Poznańskiego. Wzniesiono je w latach 1903-1905, zapewne w oparciu o projekt autorstwa A. Zeligsona. Kamienną kopułę pokrywa od wnętrza misterna mozaika powstała w weneckim warsztacie Salviatiego. Obok wznoszą się grobowce Jarocińskich, Hertzów, Prussaków i wielu in­nych łódzkich przemysłowców. Niektóre z nich otrzymały niezwykle bogatą oprawę plastyczną - odwołującą się niekiedy do motywów antycznych ale i secesji.

Obraz nekropolii zdominowały jednak tysiące prostych stel nagrobnych - tzw. macew. Wyróżniają się wśród nich ohele, niewielkie tumby stawiane zwykle nad mogiłami wybitnych cadyków i rabinów. W południowej części cmentarza, od strony ulicy Brackiej znajdują się kwatery grobów z czasów ostatniej wojny. Tu chowano Żydów zmarłych i zamordowanych w łódzkim gettcie.

Od kilkunastu lat cmentarz otoczony został ochroną, która uniemożliwiła rabunek i dewastację. Niektóre z grobowców poddano pracom konserwatorskim. To wciąż jednak zbyt mało, by ten wspaniały zespół zabytków kultury żydowskiej o europejskiej randze uznać za uratowany.

Źródło: "Kolorowe miasto"


Cmentarz jest zamknięty w soboty i w święta żydowskie.

Zwiedzających mężczyzn obowiązuje nakrycie głowy.

ul. Bracka 40, 91-717 Łódź
www.jewishlodzcemetery.org

Dawna cerkiew św. Aleksego (obecnie Kościół Garnizonowy pw. św. Jerzego)

ul. Jerzego 9, 91-072 Łódź

Klasztor Franciszkanów p.w. św. Antoniego

Słynący z cudów łódzkich Łagiewnik został erygowany 18 marca 1681 roku w wyniku wieloletnich starań braci i rodziny Żeleskich. 29 sierpnia 1683 roku odbyła się uroczystość konsekrowania nowo wybudowanego drewnianego kościoła pw. św. Antoniego i przylegającego do niego klasztoru.

Klasztor w Łagiewnikach jest pierwszym i jednym z czterech klasztorów zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych w Łodzi.

ul. Okólna 185, 91-520 Łódź
lagiewniki.franciszkanie.pl

Kościół Ewangelicko - Augsburski św. Mateusza

Główna świątynia łódzkich luteran wzniesiona zosta­ła w latach 1909-1928. Projekt budowli wykonała łódzka firma "Wende i Klause", a w opracowaniu ostatecznej wersji uczestniczył wybitny berliński architekt Franz Schwechten. Kościół uzyskał formy neoromańskie. Jego dominującym elementem jest wysoka na ok. 80 m wie­ża. Centralne wnętrze zachowało pierwotne wyposaże­nie, w tym marmurowy ołtarz główny i witraże wykonane we wrocławskiej pracowni Adolfa Seilera. Kościół służy parafianom, a ze względu na znakomitą akustykę jest równocześnie miejscem koncertów.

ul. Piotrkowska 283, 90-457 Łódź
lodz.luteranie.pl

Kościół p.w. Zesłania Ducha Świętego

Kościół ewangelicki pod wezwaniem Świętej Trójcy wybudowany w 1828 r. Pierwotnie wyglądał niemal identycznie jak stojący po drugiej stronie ratusz. Pierwszym pastorem był ksiądz Bogumił Fryderyk Metzner, zaś po jego śmierci parafię objął ksiądz Karol Gustaw Manitius. Po przebudowie w 1889 r. według projektu Otto Gehliga, kościół zyskał kopułę i wieżyczki. Po 1945 r. powstała w nim parafia rzymsko-katolicka pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego.

ul. Piotrkowska 2/4, 90-270 Łódź
archidiecezja.lodz.pl/parafia/zeslania-ducha-swietego-3/

Kościół pw. św. Józefa Oblubieńca NMP

Drewniany kościółek zbudowany w latach 1765-1768 przez długie lata był jedyną świątynią rolniczej Łodzi i siedzibą jedynej łódzkiej parafii p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Powstał z inicjatywy ówczesnego biskupa diecezji kujawskiej Antoniego Ostrowskiego. Łódź wchodziła wówczas w skład dóbr będących własnością tej kapituły. Kościółek stał pierwotnie na Placu Kościelnym i miał wezwanie Wniebowzięcia NMP. Gwałtowny rozwój Łodzi spowodował nagły wzrost ludności, na której potrzeby trzeba było wznieść wiele większą i bardziej okazałą siedzibę parafii. W 1888 r. kościółek przeniesiony został na ulicę Ogrodową na teren dawnego cmentarza, gdzie pełnił funkcję kaplicy, a na jego miejscu zbudowano nową, dużą, murowaną świątynię godną wielkoprzemysłowego miasta. Kościółek pod nowym wezwaniem św. Józefa do 29 grudnia 1909 r. był kościołem filialnym. Tego dnia bowiem arcybiskup Wincenty Chościak-Popiel erygował nową parafię p.w. św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Marii Panny. Przenosząc kościółek na nowe miejsce zadbano o wymianę pokrycia dachu, poszerzono jego korpus i posadowiono bryłę na podmurówce. W latach 1910-1914 przebudowano prezbiterium, dobudowano zakrystię i boczne kaplice świątyni. Wnętrze zaś otynkowano. Budynek z zewnątrz oszalowany, nakryty jest dwuspadowym dachem, nad którym góruje niewielka sygnaturka. Kościół jest jednym z najstarszych zabytków dzisiejszej Łodzi.

ul. Ogrodowa 22, 91-062 Łódź
www.jozef.org.pl

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

Wyniosłą neogotycką Świątynię na Placu Kościelnym zbudowano w latach 1888 - 1897 (proj. K. Wojciechowskiego). W tym samym miejscu od początku XV w. stał najstarszy parafialny kościół naszego miasta, przeniesiony na ul. Ogrodową 22. W nowym wnętrzu, wyposażonym w stylowe ołtarze, ławki, witraże i organy, zachowano zabytkowy obraz Matki Boskiej Łódzkiej pochodzący ze starego kościoła. W czasie okupacji niemieckiej kościół został zmieniony na magazyn, a w budynku plebanii Niemcy umieścili komisariat Policji Kryminalnej Litzmannstadt Getto.

Plac Kościelny 1, 91-444 Łódź
mariacka-lodz.com.pl

Synagoga Wolfa Reichera

W drugim podwórzu ogromnej kamienicy znajduje się jedyna zabytkowa synagoga. Powstała w latach 1895 - 1900 jako prywatny obiekt należący do żydowskiej rodziny Reicherów. Autorem projektu był Gustaw Landau - Gutenteger. Po zajęciu Łodzi przez hitlerowców, rodzina Reicherów została wysiedlona do getta w Łodzi, a kamienicę przejął szkolny kolega syna Reicherów, z pochodzenia Niemiec. Ograbioną synagogę przeznaczył na skład soli. Zapomniana, będąc własnością niemiecką, w paradoksalny sposób ocalała od zniszczenia.

Pierwsze domy modlitwy dla Żydów w Łodzi istniały już co najmniej od połowy lat 20 XIX w. W 1902 roku zatwierdzono dom modlitwy Wolfa Reichera (na 42 osoby, obecnie jedyna istniejąca w Łodzi synagoga) przy ul. Południowej 28, który powstał w oddzielnym, piętrowym budynku tylnej oficyny. Po adaptacji poprzednio istniejących pomieszczeń kantoru na parterze powstała sala męska z 8 oknami, a na kondygnacji górnej - żeńska z 10 oknami.

ul. Rewolucji 1905 r. 28, 90-207 Łódź

Kalendarz
Kontakt