Rok 2009 - nr 2

« powrót

kronika2009_02.jpg (orginal)Monograficzny numer 2/2009 „Kroniki Miasta Łodzi” w całości podejmuje temat żydowski i poświęcony jest obchodom 65. Rocznicy Likwidacji Litzmannstadt Ghetto. Wstęp prezydenta Jerzego Kropiwnickiego – Obowiązek świadka – odnosi się do tych właśnie wydarzeń i ich moralnych konsekwencji oddziałujących wciąż na potrzebę przypominania o tragedii Holokaustu. Prezydent podkreśla, że najważniejszą rzeczą  w odbudowywaniu powszechnej pamięci o Shoah jest świadomość istnienia trzech – boleśnie powiązanych ze sobą – podmiotów tej hekatomby: katów, ofiar i świadków. W każdej zbrodni rola ofiary i kata jest z góry ustalona – pisze Jerzy Kropiwnicki. I dodaje: Świadek staje zaś wobec wyzwania moralnego. Kiedy zbrodnię trzeba rozliczyć nie możemy milczeć razem z katem, musimy krzyczeć razem z ofiarą.
    Dział „Pierwsze kolumny” rozpoczyna tekst będący skróconym zapisem wykładu prezydenta Jerzego Kropiwnickiego, inaugurującym program edukacyjny „Dialog”. Odczyt odbył się 16 marca 2009 roku na Uniwersytecie Łódzkim. Prezydent przypomniał ideę obchodów 60. Rocznicy Likwidacji Litzmannstadt Ghetto oraz przybliżył założenia i program tegorocznych uroczystości obchodowych. Artykuł Gustawa Romanowskiego Bezpowrotna Łódź jest próbą przypomnienia przedwojennej specyfiki Łodzi. Autor pisze m.in. o polskich aspiracjach ludności żydowskiej na przykładzie ludzi kultury, sztuki i oświaty. Wymienia łódzkich sportowców pochodzenia żydowskiego a także wspomina wielkość parytetu w międzywojennej łódzkiej radzie miejskiej, w której Żydzi stanowili 25 proc. radnych. Materiał Andrzeja Kempy pt. Zamach na polską inteligencję omawia wybitne postacie łódzkiego dziennikarstwa i ich wojenne losy. Okazuje się, że spora grupa dziennikarzy łódzkich żydowskiego pochodzenia ocalała z zagłady łódzkiego getta, uciekając do Wilna i Lwowa. Ucieczka niestety często kończyła się wywózką przez Sowietów w głąb Rosji. Tak przeżył wybitny pisarz awangardowy Mojżesz Broderson, który po śmierci Stalina wrócił z wygnania, osiadł w Warszawie i zmarł niedługo potem. Temat polskiej inteligencji pochodzenia żydowskiego podejmują również Joanna Mikosz i Piotr Fąka w artykule Zagłada elity. Autorzy przedstawiają naukowców i pedagogów, którzy stali się ofiarami Litzmannstadt Ghetto. Ci sami autorzy w tekście Milczące świadectwo zajmują się losem dzieci w Litzmannstadt Ghetto a w opracowaniu Pozory normalności – prasa i ogłoszenia sprawdzają źródła historyczne mogące służyć do badań nad dziejami łódzkiej dzielnicy żydowskiej. W tym dziale znajdują się jeszcze dwa teksty  Wojciecha Źródlaka: Łódzki Umschlagplatz – pokazujący czym w istocie była Stacja Radegast i Tramwaj w getcie – opisujący funkcjonowanie komunikacji tramwajowej na terenie getta.
    W dziale „Nauka” znajdują się dwa artykuły. W pierwszym z nich – Powrót do miejsca urodzenia – Kaja Kaźmierska zastanawia się nad problemem pamięci biograficznej i jego kontekstem społeczno-kulturowym w odniesieniu do zbiorowej pamięci Państwa Izrael. W drugim – Kurczące się granice – Wojciech Źródlak zabiera głos w sprawie nieścisłości dotyczących planu getta. Wyjaśnia przyczyny i skutki powstałych przez zaniechanie błędów w wytyczaniu planów obszaru tej zamkniętej dzielnicy.  
    Pierwszą pozycją działu „Kultura” jest tekst Anny Walaszczyk Tajemniczy świat chasydów. Autorka kreśli rys historyczny ruchu, który szczególnie mocne piętno odcisnął na żydowskiej kulturze i obyczajach polskich sztetli przed 1939 rokiem. Wystawa – pod tym samym tytułem – przygotowana przez Muzeum Historii Miasta Łodzi pokazuje nieistniejący świat, którego przedwojenna rzeczywistość była niezbywalna w pejzażu Polski i Łodzi, a po wojnie stała się wyłącznie elementem kulturowego dziedzictwa. W artykule Język jidysz ze sceny Mateusz Sidor recenzuje spektakl pt. Bleter przygotowany przez łódzki Teatr Fabryczny w ramach Programu Spotkań z Kulturą Żydowską. Przedstawienie wystawione w języku Żydów polskich miało na celu zwrócenie uwagi na awangardowe teksty literackie artystycznych grup „Hałastra” i „Jung Jdysz” działających przed drugą wojną światową w Warszawie i Łodzi oraz na brak tego języka w Łodzi: w mieście, w którym posługiwało się nim ponad trzydzieści procent mieszkańców. O nowym łódzkim festiwalu, którego pierwsza edycja odbyła się wiosną tego roku pisze Marcin Kieruzel w tekście pt. Festiwal edukacyjny. Zorganizowany przez studentów Uniwersytetu Łódzkiego projekt „Spotkania z kulturą jidysz – Słyszę Gwar” to inicjatywa skierowana głównie do młodzieży licealnej i gimnazjalnej z rejonu Bałut, mająca na celu przybliżenie zabytków żydowskiej Łodzi i ich historii. Opisu wystawy Zdzisława Wiatra podjęła się Joanna Wygnańska (Artysta odkrytego sentymentu). Zaprezentowane w Akademickim Ośrodku Inicjatyw Artystycznych grafiki artysty inspirowane są Biblią i pokazują wątki w niej zawarte w plastyczny sposób. W odbiciu prawdy to artykuł Marka Strąkowskiego, który interpretuje fotograficzny projekt Wojciecha Wilczyka pt. Niewinne oko nie istnieje. Prace artysty to dokumentacja zachowanych w Polsce synagog, bóżnic i domów modlitw, które pozbawione swoich religijnych funkcji wciąż z uporem przypominają o materialnych śladach żydowskiego istnienia.
    W dziale „Historia” znajdują się dwa teksty Aleksandra Klugmana: Między Łodzią a Wzgórzem wiosny mówi o historii łódzkiej diaspory żydowskiej w Izraelu, natomiast w Mieście rodzinnym autor zastanawia się dlaczego Łódź jest miejscem wyjątkowym. W tym samym dziale Mateusz Sidor przybliża niepublikowane relacje łodzian znajdujące się w Archiwum Ringelbluma – Początki okupacji w Łodzi, Piotr Kulesza zdradza tajemnicę finansowania „Bitwy pod Grunwaldem” Jana Matejki – Patriotyczna filantropia a Przemysław Waingertner opowiada o wzlotach i upadkach rodziny Konów – Widzewska dynastia. Dział kończy publikacja Kai Kaźmierskiej Odbudowana tożsamość mówiący o bolesnym doświadczaniu powrotów do miejsca urodzenia, o trudnych i poplątanych biografiach i nierozliczonej przeszłości łódzkich Żydów.
    W cyklu „Czarne dziury, białe plamy” znalazły się dwie ważne pozycje. Niezwykłe odkrycie to artykuł Mateusza Sidora wyjaśniający historię „Naszej Gazetki” – pisma sierocińca Litzmannstadt Ghetto. Małgorzata Sas-Witusik wyrusza w poszukiwaniu łódzkich Żydów, którzy zginęli w Katyniu (Zerwana pamięć).
    W dziale „Łodzianie” zaprezentowane zostały sylwetki czterech osób. Paweł Spodenkiewicz przypomina dziennikarza i publicystę Bolesława Lesmana (Zniknięcie „Saturatora”), Danuta Gruszczyńska omawia życie i karierę naukową Jakuba Mowszowicza (Wybitny botanik), Michał Seweryn Erlicki wspomina przeżyte czasy grozy (Byłem w łódzkim getcie), a Marcin Kieruzel zmaga się z niejednoznacznym stosunkiem do miasta swojego urodzenia Michela Thomasa, potomka Konów, uznanego w świecie lingwisty (Amerykańska biografia trudnego łodzanina).  
    W dziale „Osiedla, domy, ulice” przyszła kolej na ulicę Wschodnią. Jedną z wielu w dawnej Łodzi ulic o polsko-żydowskim charakterze i specyfice, której nie można już odnaleźć w pamiętających żydowskich mieszkańców kamienicach (Ulica z charakterem).
    W dziale „Recenzje” tym razem omówienia trzech propozycji wydawniczych. Za drutami pamięci Abrahama Kajzera przedstawia Wojciech Źródlak, Świadectwo skazanych na śmierćsześćdziesiąt lat później, szwedzkiej pisarki Pi-Kristiny Garde, prezentuje Magdalena Starzycka, a Gustaw Romanowski zajmuje się książką Andrzeja Barta Fabryka muchołapek, w której autor poddaje postać Chaima Mordechaja Rumkowskiego, przełożonego Starszeństwa Żydów w Litzmannstadt Ghetto, literackiej wiwisekcji.
    Wydanie zwyczajowo zamyka raptularz najważniejszych wydarzeń z życia Łodzi z drugiego kwartału 2009 roku w opracowaniu Małgorzaty Golickiej-Jabłońskiej.        

 Bezpowrotna Łódź
 Byłem w łódzkim getcie 
 Festiwal edukacyjny
 Łódź pamięta
 Między Łodzią a Wzgórzem Wiosny 
 Początki okupacji w Łodzi
 Powrót do miejsca urodzenia
 Tajemniczy świat chasydów 
 Ulica z charakterem 
 Widzewska dynastia

 

Miesięcznik Piotrkowska 104

Skarby Łodzi

Miasta partnerskie