Poznaj historię łódzkich synagog. Ile ich było? Gdzie się znajdowały? [ARCHIWALNE ZDJĘCIA]

11 listopada 1939 r. bezpowrotnie zniszczono ślady żydowskiej Łodzi. To między innymi, od wyburzania świątyń rozpoczęto prześladowania Żydów zaraz po zajęciu Łodzi przez wojska niemieckie 8 września 1939 r. Natychmiast zastosowano rasistowskie ustawy norymberskie z 1935 r., choć formalnie obowiązywały one na ziemiach wcielonych do Rzeszy dopiero od maja 1941 r.

Wielka synagoga -  fot. archiwum
Wielka synagoga reformowana przy ul. Spacerowej, ufundowana przez łódzkich fabrykantów, otwarta w 1887 roku. Spalona przez Niemców w 1939 r. , fot. archiwum

Postępowanie wobec łódzkich Żydów opierało się na specjalnych i często tajnych dyrektywach szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reiharda Heydricha, które zlecano do wykonania władzom lokalnym. A tu rządził gauleiter Artur Greiser, zwolennik szybkiej germanizacji Kraju Warty. Już 18 września 1939 r. ograniczono Żydom obrót pieniężny i zabroniono handlu towarami włókienniczymi. Nakazano także oznakowanie przedsiębiorstw widocznym szyldem, wskazującym narodowość, co ułatwiło grabież firm żydowskich. Rozpoczęły się także pierwsze eksmisje z mieszkań w centrum miasta. Po włączeniu Łodzi do Rzeszy w listopadzie 1939 r. terror się zaostrzył. 

Cios w ducha judaizmu

Ledwie w dwa miesiące po zajęciu Łodzi, 11 listopada 1939 r. Niemcy rozpoczęli niszczenie czterech głównych synagog w mieście. Niemal w jednym czasie podpalono łódzkie bożnice, które stanowiły od dziesiątków lat miejsca kultu oraz symbol wielokulturowej przemysłowej aglomeracji z ponad 200-tysięczną diasporą żydowską.

Kilka dni później, 14 listopada wydano rozporządzenie o obowiązku noszenia przez ludność żydowską żółtych opasek o szerokości 10 cm oraz zakaz opuszczania mieszkań od godz. 17 do 8 rano. Nakaz ten był pierwszym tego rodzaju aktem wprowadzonym w III Rzeszy. Z pejzażu Łodzi zniknęły też bezpowrotnie cenne obiekty judaizmu.

Synagoga gminna w stylu mauretańskim

Budynek synagogi (Stare Miasto przy ul. Wolborskiej 20) został podpalony przez hitlerowców i wkrótce zadecydowano o rozbiórce wypalonych ruin. Na terenie posesji, na której stała synagoga, w latach 50. wzniesiono nowe budynki. Zmienił się również przebieg ulicy Wolborskiej.

Wielka synagoga reformowana

Synagoga przy ul. Spacerowej , dzisiaj al. Kościuszki spłonęła w listopadzie 1939 r. Relacje świadków wskazują na podpalenie nad ranem lub w nocy. Teren płonącej synagogi oddzielony był szpalerem policji i żandarmerii. Obecnie na posesji znajduje się parking, a właściwie trwają już przygotowania do budowy stacji kolei podziemnej.

Synagoga Wilker Shul

Zanim podpalono budynek synagogi znajdujący się przy ul. Zachodniej 56, w listopadzie 1939 r. nakręcono w niej film propagandowy o możliwości odprawiania nabożeństw przez Żydów. Na zlecenie Niemców gmina wezwała wiernych do udziału w modlitwie. Jak podaje Szloma Huberband: „Kantor Winogrady i jego chór prowadzili nabożeństwo. Znaczna liczba niemieckich oficerów przybyła tam i filmowała przebieg nabożeństwa. Kantor zaśpiewał z chórem cały szereg fragmentów z modlitwy Rosz haSzana i Jom Kipur.

Następnie wydany został rozkaz, aby wyjąć zwój Tory, który był filmowany w różnych pozycjach. Recytator Tory powiedział po hebrajsku przed rozpoczęciem czytania ze zwoju: „Dzisiaj jest wtorek”. Była to informacja dla potomnych, że zostali zmuszeni do czytania Tory, gdyż normalnie nie jest czytana we wtorek. Ostatecznie synagogę spalono wraz z księgozbiorem. Zwoje prawdopodobnie zostały wywiezione do Pragi.

Synagoga Ezras Israel (tzw. Litwaków)

Synagogę przy ul. Wólczańskiej spalono w nocy z 10 na 11 listopada. Czyn ten połączono z upokarzaniem duchownych żydowskich, którym kazano m.in. niszczyć zwoje Tory.

Synagoga Reichertów

Synagoga przy ul. Rewolucji 1905 r. 28 zaprojektowana przez znanego łódzkiego architekta Gustawa Landau-Gutentegera jako jedyna przetrwała II wojnę światową, ponieważ jej właściciel Wolf Reicher fikcyjnie sprzedał ją swojemu niemieckiemu wspólnikowi, a ten urządził tam skład soli.

Własność niemiecka uchroniła budynek przed wyburzeniem. Po wojnie znalazła się we władaniu Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Łodzi.

Zobacz także

Polecane aktualności

31. Ogólnopolska Konferencja Filmoznawcza – stacjonarnie w Łodzi i online

Wydział Kultury

„Animacja – sztuka nie tylko dla najmłodszych widzów. Filmy animowane w praktyce szkolnej”.... więcej

Od 16-12-2021 r. przeniesienie Punktów Obsługi Świadczeniobiorców

Od dnia 16-12-2021 r. Punkty Obsługi Świadczeniobiorców mieszczące się przy: Politechniki 32, Piłs... więcej

Łódź edu kul | Dosłyszeć teatr

Wydział Kultury

W czwartek, 21 października rusza niezwykły projekt edukacyjny pt. „Dosłyszeć teatr”. Będzie to cykl... więcej

 -  Fot. Andrzej Janecki/UMŁ

Pamięci pomordowanych na Brusie. Łódź składa hołd ofiarom egzekucji dokonanych w okresie okupacji niemieckiej i czasach stalinowskich

Tomasz Walczak / BRP

Przed obeliskiem upamiętniającym Polaków pomordowanych na terenie dawnego poligonu na Brusie złożono... więcej

Łódź edu kul | druga edycja wsparcia tutorskiego dla liderów edukacji kulturalnej

Jolanta Sławińska-Ryszka / Wydział Kultury

Kultura stanowi kluczową oś w budowie wspólnoty i kapitału społecznego, wpływa na jakość relacji i... więcej

Kontakt